Mövcud vəziyyət göstərir ki, İran rejimi güman edildiyi qədər zəif deyil, əksinə, üç həftəlik müharibədən sonra müəyyən dayanıqlıq nümayiş etdirib. Eyni zamanda aydın olub ki, İranın dövlət sistemi geniş təhlükəsizlik strukturlarına (SEPAH, Basij) və sanksiyalar şəraitində yaşamaq təcrübəsinə əsaslanaraq əhəmiyyətli davamlılıq ehtiyatına malikdir.
Qısa və orta müddətli perspektivdə rejimin qorunub saxlanma ehtimalı yüksəkdirmi? Məlumdur ki, klassik avtokratiyalardan fərqli olaraq, İran sistemi hakim elitanı birləşdirən dini ideologiya ilə formalaşıb.
Bununla yanaşı, ölkənin aktivlərinin əhəmiyyətli hissəsi birbaşa və ya dolayısı ilə güc strukturlarının nəzarətindədir ki, bu da onları sistemin yaşamasında maraqlı tərəfə çevirir.
Rejim daxili etirazları nəzarətdə saxlamağı və xarici münaqişələrdən istifadə edərək cəmiyyəti “mühasirəyə alınmış qala” ideyası ətrafında birləşdirməyi öyrənib.
Eyni zamanda, qonşu ölkələr, o cümlədən Azərbaycan üçün risklərin qalmaqda davam etdiyi görünür. Yəni, Tehranda status-kvonun qorunması region üçün bir sıra çağırışlar yaradır. Bu o deməkdir ki, İran Livan, İraq və Yəməndə özünə loyal qrupları dəstəkləməyə davam edəcək ki, bu da regional təhlükəsizliyi zəiflədir. Rejimin dayanıqlığı həm də zərbə dronlarının və ballistik raketlərin inkişafının davam etməsi deməkdir və bu, qonşuları bahalı silahlanma yarışına məcbur edə bilər.
Məsələn, Bakı ideoloji baxımdan Tehranın əks qütbüdür və bu da davamlı gərginlik yaradır. Nəqliyyat marşrutlarına nəzarət uğrunda rəqabət (məsələn, Zəngəzur dəhlizi) sərhədlərdə hərbi təlimlərə və ritorik təhdidlərə səbəb ola bilər.
İranın qonşu ölkələrdə dini əhali üzərində “yumşaq güc” və ya radikal qruplar vasitəsilə təsir göstərmək cəhdləri də Azərbaycanın daxili sabitliyi üçün daimi risk olaraq qalır.
Qonşular üçün belə “dayanıqlı İran” uzunmüddətli qorunma strategiyası və iqtisadi əməkdaşlıqla təhlükəsizlik sahəsində sərt nəzarət arasında balans axtarışı deməkdir.
Azərbaycanın İsrail və Türkiyə ilə hərbi əməkdaşlığı İran tərəfindən milli təhlükəsizliyə birbaşa təhdid kimi qəbul olunur və bu da Tehranın tez-tez aqressiv reaksiyasını formalaşdırır.
İran Azərbaycanı öz sərhədləri yaxınlığında İsrailin strateji dayaq nöqtəsi kimi görür. Tehran hesab edir ki, İsrail xüsusi xidmət orqanları Azərbaycan ərazisindən İran daxilində məlumat toplamaq və diversiya fəaliyyəti üçün istifadə edir.
2026-cı ilin martında İran tərəfi Bakını İsrailin hücumları üçün hava məkanını təqdim etməkdə ittiham edib. Həmin dövrdə gərginlik fonunda Naxçıvana dron zərbələri endirilib və İran tərəfi bu məsələ ilə bağlı Bakıya hələ də dolğun izahat verməyib. Üstəlik, SEPAH bölmələri “sionist rejimlə əlaqələr kəsilməzsə” Azərbaycanı açıq şəkildə yeni hücumlarla hədələyir.
Sual yaranır: İranın mövcud hakimiyyət sistemi davam edə bilərmi? Əgər davam edəcəksə, bu, gələcəkdə qonşu ölkələr, xüsusilə Azərbaycan üçün hansı riskləri yaradır?
Tanınmış ekspertlər mövzu ilə bağlı fikirlərini Pressklub.az-la bölüşüblər.
Politoloq, Milli Məclisin deputatı Rasim Musabəyov hesab edir ki, hakim elitanın aradan götürülməsinə baxmayaraq yalnız üç həftə ərzində sistemin dağılmamasına əsaslanaraq İranın dövlət idarəetmə sisteminin dayanıqlılığı barədə nəticə çıxarmaq düzgün deyil.
“Bu ərazidə dövlətçilik ənənəsi minilliklərlə ölçülür və İrana endirilən zərbələr nəticəsində onun dərhal çökəcəyinə inanmaq illüziyadır. Hətta Səddam Hüseyndən sonra İraq çətinliklə də olsa bərpa olundu, Livan isə bu günə qədər formal olaraq dövlət idarəçiliyini qoruyub saxlayır. İranın 3–4 həftə ərzində dağılacağını düşünmək ciddi səhvdir.
Rejimin müharibə zamanı zəiflik göstərməsi və çətin vəziyyətə düşməsi, amma çökməməsi hələ onun qalib olduğu anlamına gəlmir. İdarəetmə sisteminin problemləri iqtisadi göstəricilərdə də özünü göstərir: əgər İran şah dövründə iqtisadiyyatına görə Türkiyəni iki dəfə qabaqlayırdısa, bu gün onun ÜDM-i Türkiyədən üç dəfə azdır. Dövlət idarəetmə institutlarının böyük ehtimalla qorunub saxlanacğına baxmayaraq, güman edirəm ki, mövcud rejimin qarşılaşdığı çağırışlar aşılmazdır”, – analitik bəyan edib
Onun fikrincə, İran ərazisində istənilən hakimiyyət uzun müddət ideologiya ixracı ilə deyil, daxili problemlərlə məşğul olmağa məcbur olacaq: idarəetmə sisteminin, iqtisadiyyatın və ictimai-siyasi həyatın islahatı yolu ilə.
“İranın ABŞ və İsraillə müharibəsinin nəticəsindən asılı olmayaraq, qonşu ölkələrə təzyiq xeyli azalacaq. Xüsusilə Azərbaycan üçün İran tərəfindən ideoloji və dini təzyiq riskləri nəzərəçarpacaq dərəcədə zəifləyəcək. Biz kiminsə Azərbaycan haqqında bəyanatlarından ciddi narahat olmamalıyıq – İran hakimiyyəti öz problemləri ilə məşğul olacaq, qonşulara dərs verməklə yox.
Əgər kimsə belə ritorika ilə çıxış etsə, sadəcə bir şeyi demək olar: “Gedib öz işinizlə məşğul olun”. İndi onların əsas diqqəti öz problemlərinə yönəlməlidir, qonşulara müdaxilə etməyə yox”, – Musabəyov bildirib.
Öz növbəsində təhlükəsizlik üzrə mütəxəssis İlham İsmayıl qeyd edib ki, 47 illik mövcudluğu ərzində İran teokratik rejimi heç vaxt indiki qədər zəif olmayıb.
“ABŞ və İsrailin hücumlarından əvvəl İranda keçirilən etiraz aksiyaları əvvəlki illərlə müqayisədə daha sərt və radikal idi. Təəssüf ki, rejim öz vətəndaşlarına qarşı amansız davranaraq minlərlə etirazçını öldürdü, 50 mindən çox insanı həbs etdi və 12 nəfəri edam etdi. Etirazlar yatırıldı, amma narazılıq daha da artdı. Sadəcə, xarici müdaxilə ideoloji cəmiyyətləri tez birləşdirir və diqqəti xarici düşmənə yönəldir. Bu gün İranda vəziyyət məhz belədir. Narazı, amma susqun əksəriyyət qorxu və müharibə səbəbindən passivdir.
Faktiki olaraq ölkəni idarə edən SEPAH-ın əsas məqsədi – böyük itkilər bahasına da olsa, xarici təzyiqə qarşı dayanaraq rejimi qorumaqdır. İran rejimi üçün dini liderlərin və generalların fiziki məhv edilməsi hakimiyyətin sonu deyil, əksinə, onları “şəhid” adlandıraraq rejimə dəstəyi gücləndirmək vasitəsidir. Rejim üçün milyonlarla insanın itirilməsi belə həlledici deyil. Əsas məqsəd teokratik sistemi qorumaqdır.
ABŞ-İsrail hücumları nəticəsində minlərlə obyekt məhv edilsə də, rejim hələ də mövcuddur. İran rejimi xarici müdaxilə ilə deyil, ancaq İran xalqı tərəfindən devrilə bilər – vaxtilə şah rejimi devrildiyi kimi”, – ekspert vurğulayıb.
Onun fikrincə, hansı ssenari baş verməsindən asılı olmayaraq, İranın Azərbaycana münasibəti dəyişməyəcək.
“Şah dövründə Azərbaycan müstəqil olmasa da, münasibət yenə də mənfi idi və bu, Cənubi Azərbaycanda yaşayan soydaşlarımıza qarşı münasibətdə özünü göstərirdi. Azərbaycan müstəqillik əldə etdikdən sonra isə İran rejimi bizim suverenliyimizi bu günə qədər qəbul etməyib. İran 35 il ərzində Azərbaycanda teokratik sistem qurmaq və təsirini genişləndirmək üçün ardıcıl çalışıb. Bunun üçün şiə ideologiyasından və terror aktlarından istifadə edib.
Hətta sabah İranda rejim dəyişsə və başqa sistem qurulsa belə, Azərbaycana qarşı tarixi nifrət və bu nifrətdən doğan siyasət dəyişməyəcək.
İran hakimiyyəti üçün müstəqil Azərbaycan Respublikasının mövcudluğu həmişə Cənubi Azərbaycanın İrandan ayrılması, müstəqil dövlətə çevrilməsi və ya Azərbaycanla birləşməsi riskini ifadə edəcək. İran Azərbaycan üçün hər zaman riskli qonşu olaraq qalacaq. Buna görə də biz İran tərəfindən təhlükəsizliyimizə təsir edə biləcək hadisələrə daim hazır olmalıyıq”, – İsmayıl yekunlaşdırıb.
