Tarix elmləri doktoru, professor Yaqub Mahmudlu “Azərbaycan” qəzetinin 14 oktyabr 2014-cü il sayında 1918–ci ilin mayında Osmanlı dövlətinin təhriki ilə, müəyyən şərtlərlə Ermənistana verilmiş İrəvan mahalının yenidən Azərbaycana qaytarılmalı olduğunu bildirib. O, bunun üçün yeni faktlar əldə edildiyini də öz məqaləsində açıqlayıb.
Yaqub Mahmudov həmçinin vurğulayıb ki, bu torpaqlarda yenidən üçrəngli Azərbaycan Bayrağı dalğalanmalı və həmin ərazilər Azərbaycanın yenidən nəzarətinə keçməlidir: “Azərbaycan xalqının həmin torpaqlara tarixi varislik hüququ bərpa olunmalıdır”.
Qeyd edək ki, ölkə başçısı İlham Əliyev real tarixi həqiqətlərə və ilk mənbələrə əsaslanaraq dəfələrlə bütün dünyaya birmənalı şəkildə ermənilərin İrəvan və ətraf əraziləri əhatə edən Azərbaycan torpaqlarında bir dəfə özlərinə dövlət yaratdığını bəyan edib. Prezident İlham Əliyevin tövsiyə və tapşırıqları əsasında Tarix İnstitutunda bu istiqamətdə aparılan tədqiqatlar daha da genişləndirilib. Bu barədə öz məqaləsində də məlumat verən AMEA-nın professorunun sözlərinə görə, yeni tapılan məlumatlardan ermənilərlə bağlanan müqavilənin elə 29 may 1918-ci ildə başa çatdığını deyib: “İrəvan və ətrafındakı Azərbaycan torpaqlarının ermənilərə verilməsilə ilə bağlı bir sıra yeni sənədlər və maraqlı faktlar aşkar olunmuşdur. Həmin sənədlər sübut edir ki, erməni tərəfi Batum danışıqları və müqavilələrinə (11 may - 4 iyun 1918-ci il) əsasən İrəvan və ətrafındakı Azərbaycan torpaqlarının onlara verilməsi müqabilində üzərinə bir sıra öhdəliklər götürmüşdü. Lakin ermənilər məqsədlərinə nail olduqdan sonra üzərilərinə götürdükləri bütün öhdəlikləri birtərəfli qaydada pozmuş, işğalçılıq siyasətini davam etdirmişlər. Beləliklə, İrəvan və ətrafındakı Azərbaycan topraqlarının ermənilərə verilməsi barədə həm Batum müqavilələrinin müvafiq maddələri, həm də Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Milli Şurasının 29 may 1918-ci il tarixli qərarı öz hüquqi qüvvəsini itirmişdir. Buna görə də Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Milli Şurasının İrəvan və ətrafındakı Azərbaycan torpaqlarının ermənilərə verilməsi haqqındakı qərarına yenidən baxılmalı, həmin qərar qüvvədən salınmalı və Azərbaycan xalqının İrəvan və ətrafındakı torpaqlara tarixi varislik hüququ bərpa olunmalıdır”.
Mövzuya münasibət bildirən millət vəkili Fazil Mustafa Hafta.az-a açıqlamasında məsələnin tezliklə Milli Məclisin gündəminə gətiriləcəyi ehtimalı olduğunu da bildirib: “Bu məsələ Milli Məclisin gündəminə gələ bilər. Ancaq ilk növbədə həmin Milli Şuranın 1918-ci ildəki qərarı ləğv olunmalıdır. Ancaq bundan sonra nəsə etmək olar. Onu da qeyd edim ki, bu məsələni biz ancaq gündəmə gətirə bilərik. Onun MM-də müzakirəsi və ya hansısa müstəvidə hüquqi qiymət alması da İrəvanı Azərbaycana qaytaran deyil”.
Milli Məclis üzvünün sözlərinə görə, bu məsələlər o qədər də asan deyil: “Ermənilər Qarabağı faktiki olaraq işğal edib. Amma hüquqi olaraq özününküləşdirə bilmirlər. Çünki Qarabağ və işğal olunmuş ətraf yeddi rayon hər yerdə Azərbaycan əraziləri kimi qəbul edilir. Eləcə də bu məsələni İrəvanın statusuna da aid etmək olar".
Fazil Mustafanın sözlərinə görə, problem də elə 1918-ci il hadisələrində düyünlənir: “Müşkül orasındadır ki, həmin ərazilər o zaman Azərbaycan torpaqları kimi xəritələrdə göstərilməyib. Çünki Zaqafqaziya seymi vardı və onun əraziləri idi. Əgər həmin zaman İrəvan və ətraf torpaqlar dünya ölkələri tərəfindən de-fakto tanınsaydı, indi biz bunu çox asanlıqla dünya ictimaiyyətinin diqqətinə çatdıra və tarixi ərazilərimizi ermənilərdən geri istəyə bilərdik”.
Milli Məclis üzvü bildirib ki, 1918–ci ilin yazında İrəvan sənədlərdə Azərbaycan ərazisi kimi qeyd edilməyib: “Həmin ərazilər azərbaycanlıların yaşadığı yer kimi göstərilir. Ancaq Azərbaycan ərazisi kimi qəbul olunmayıb. Sonradan AXC hakimiyyəti zamanı həmin ərazilər ADR-in ərazisi kimi göstərilmiş və faktiki olaraq Cümhuriyyət İrəvan və ətraf ərazilərə sahib çıxmışdır. Ancaq təzyiqlər nəticəsində və Azərbaycan hökuməti “ermənilərin səsini kəsmək” və dövlət qurmaq üçün İrəvanı ermənilərə güzəştə gedirlər”. Fazil Mustafa indiki şəraitdə Azərbaycanı İrəvan deyil, Qarabağ maraqlandırdığını bildirib: “İndi Azərbaycan dövləti çalışmalıdır ki, Dağlıq Qarabağı azad etsin. Çünki dünya ictimaiyyəti Dağlıq Qarabağı Azərbaycanın ərazi bütövlüyü çərçivəsində tanıyıb. BMT Təhlükəsizlik Şurası bununla bağlı 4 qətnamə qəbul edib. Bütün haqq və ədalətin bizim tərəfimizdə ola-ola biz nəyəsə nail olmaqda çətinlik çəkirik. İlk olaraq Qarabağın işğaldan azad edilməsi üçün, eləcə də daha sonra İrəvanın geri qaytarılması üçün Azərbaycanın güclü iqtisadiyyata və nəhəng orduya sahib olması lazımdır. Yoxsa nə qədər haqq-ədalət sənin tərəfində olsa da, heç nə edə bilməyəcəksən”.
Məsələyə münasibət bildirən millət vəkili Asim Mollazadə isə hazırda Azərbaycan siyasətinin və dövlətin maraqlarında duran başlıca mövzunun Qarabağ olduğunu deyib: “Azərbaycan ilk növbədə Qarabağı almağa çalışmalıdır. Çünki İrəvanı almaq üçün Azərbaycanın beynəlxalq hüquq müstəvisində heç bir haqqı yoxdur. Ona görə də Azərbaycan siyasi səviyyədə İrəvanı ermənilərdən tələb edə bilməz. Bunun digər səbəbi isə 1918-ci ilə qurulmuş Xalq Cümhuriyyətinin ermənilərlə imzaladığı müqavilələrin indi qüvvəsini və mahiyyətini itirməsidir”. ADİP sədri Asim Mollazadə də Fazil Mustafanın fikri ilə razı olduğunu vurğulayıb: “İndi çalışmaq lazımdır ki, ilk növbədə Dağlıq Qarabağı azad edək. Çünki bu ərazilər hər yerdə faktiki olaraq Azərbaycan torpaqları olaraq qəbul edilir”.
Xatırladaq ki, beynəlxalq hüquq normalara əsasən, bütün hərbi və siyasi müqavilələr 99 il müddətinə qüvvədə qalır. İrəvanın ilhaqı ilə bağlı Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin ermənilərlə müqaviləsi 29 noyabr 1918–ci ildə imzalandığından Azərbaycan Respublikası 2017-ci ilin mayında Ermənistan Respublikasından tələb etmək hüququnu yenidən əldə edə bilər.
