Bu gün Azərbaycan artıq xəritədə sadəcə bir ölkə deyil, həm də getdikcə qlobal axınlar üçün funksional mərkəzə çevrilir. Bu, sadəcə ritorika məsələsi deyil, həm də real transformasiya məsələsidir: Çin, Orta Asiya və Avropanı birləşdirən əsas marşrutlar artıq Azərbaycandan keçir və Rusiya, İran və Fars körfəzini birləşdirən yeni marşrutlar yaranır.

Əslində, Bakı bir neçə geoiqtisadi oxun - Şərq-Qərb, Şimal-Cənub və Xəzər regionunun enerji marşrutlarının - kəsişdiyi bir paylama mərkəzinə çevrilir. Bu, bu yaxınlarda bir konsepsiya kimi müzakirə edilən və bu gün reallığa çevrilən "dünyanın kəsişmə nöqtəsidir".

Qırmızı dənizdən Qara dənizə qədər qlobal logistika böhranları fonunda bu cür quru mərkəzlərinin əhəmiyyəti kəskin şəkildə artıb. Dünya artıq yalnız dəniz marşrutlarına etibar edə bilməz və alternativ dəhlizlər ehtiyat deyil, sistemli əhəmiyyət kəsb edir.

Orta Dəhliz: yeni İpək Yolu fəaliyyətdə

Bu transformasiyanın əsas hərəkətverici qüvvələrindən biri Çini Orta Asiya, Xəzər dənizi, Qafqaz və Türkiyə vasitəsilə Avropa ilə birləşdirən quru yolu olan Orta Dəhliz adlanan yol olub.

Əvvəllər ehtiyat variant kimi qəbul edilsə də, bu gün geosiyasi münaqişələr və sanksiyalar fonunda ənənəvi marşrutlara tam alternativə çevrilir.

Əsas üstünlüyü sürət və çeviklikdir. Dəniz daşımaları çətinliklər səbəbindən həftələrlə gecikə bilsə də, Azərbaycan üzərindən quru yolu ilə daşınma çatdırılma müddətini əhəmiyyətli dərəcədə azaldır. Buna görə də infrastruktura resurslar yatırılır: Ələt limanı inkişaf etdirilir, dəmir yolları modernləşdirilir və multimodal logistika gücləndirilir. Bütün bunlar sadəcə investisiya deyil, həm də ölkəni qlobal təchizat zəncirində əvəzolunmaz bir halqaya çevirmək öhdəliyidir.

Şimal-Cənub: gücün ikinci vektoru

Eyni zamanda, eyni dərəcədə iddialı bir layihə hazırlanır: Rusiyanı İranla, daha sonra isə Fars körfəzi və Hindistan bazarları ilə birləşdirən Şimal-Cənub Beynəlxalq Nəqliyyat Dəhlizi. Burada bir şeyi aydınlaşdırmaq vacibdir: əsas dəniz qaynar nöqtəsi dünya neftinin əhəmiyyətli bir hissəsinin keçdiyi Hörmüz boğazıdır. Bu bölgədəki hər hansı bir risk dərhal qlobal iqtisadiyyata təsir göstərir.

Bu fonda, Azərbaycandan keçən quru yolu xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Bu, dəyişkən dəniz zonalarını keçməyə, çatdırılmaları sürətləndirməyə (bəzi hallarda üç dəfəyə qədər daha sürətli) və logistikanı şaxələndirməyə imkan verir.

Əgər bu dəhliz tam şəkildə həyata keçirilərsə, Şimal və Cənub arasında ticarətin arxitekturasını dəyişdirə və Azərbaycanın əsas tranzit dövlət kimi statusunu möhkəmləndirə bilər.

Yol ayrıcı bir resurs kimi: İlham Əliyevin çoxvektorlu siyasəti

Təkcə coğrafiya bir ölkəni qlobal logistika mərkəzinə çevirmir, sadəcə potensial yaradır. Siyasət onun real təsirini formalaşdırır. Azərbaycana gəldikdə isə, Prezident İlham Əliyevin ardıcıl olaraq həyata keçirdiyi çoxvektorlu siyasət həlledici rol oynayır. Məhz bu strategiya Bakıya vahid güc mərkəzindən asılılıqdan qaçmağa, eyni zamanda bir neçə geosiyasi qütblə unikal qarşılıqlı əlaqə modeli qurmağa imkan verdi. Azərbaycan bu maraqları bir-birinə qarşı qoymadan Aİ, Çin, Rusiya, Türkiyə və Fars körfəzi ölkələri ilə fəal əməkdaşlıq edir.

Əsas prinsip seçim deyil, maraqlar balansıdır. Bakı tək bir nəqliyyat dəhlizinə diqqət yetirmir, əksinə, Çinin "Bir kəmər, bir yol" təşəbbüsündən tutmuş beynəlxalq Şimal-Cənub dəhlizinə qədər bütün əhəmiyyətli layihələrdə şüurlu şəkildə iştirak edir. Bu yanaşma təkcə diplomatik çeviklik deyil, həm də strateji düşüncə tələb edir. İlham Əliyev elə bir siyasət qurur ki, Azərbaycan təkcə layihələrdə iştirak etmir, həm də onlardan maksimum dərəcədə - iqtisadi, siyasi və infrastruktur faydaları əldə edir.

Bu, vacib bir xüsusiyyəti ortaya qoyur: ölkə yalnız tranzit ərazisi kimi rolu ilə məhdudlaşmır. O tarif siyasətindən tutmuş infrastrukturun inkişafına və logistika həllərinə qədər oyun qaydalarının formalaşmasında fəal iştirakçıya çevrilir. Məhz coğrafiyanın və düşünülmüş dövlət strategiyasının kombinasiyası Azərbaycanı axınlar üçün tam hüquqlu cazibə mərkəzinə çevirir.

Nəticədə, respublika artan tranzit gəlirləri, möhkəmlənmiş beynəlxalq mövqe, əsas oyunçular arasında çevik manevr etmək imkanı və əsas mərkəz statusu əldə edir ki, bunsuz bir çox marşrutlar effektivliyini itirir.

Lakin eyni çoxvektorlu yanaşma son dərəcə dəqiqlik tələb edir. Balansdakı hər hansı bir dəyişiklik ölkə daxilində maraqların konfiqurasiyasını dəyişdirə və beləliklə, əldə edilən üstünlüklərin davamlılığına təsir göstərə bilər.

Dəhlizlər uğrunda mübarizə yeni bir müharibə forması kimi

Lakin "dünyanın kəsişmə nöqtəsi" statusunun da mənfi tərəfi var. Son tarix göstərir ki, müasir münaqişələr getdikcə ərazi və ya hətta resurslar uğrunda deyil, nəqliyyat arteriyalarına nəzarət uğrunda aparılır.

Nümunələr göz qabağındadır:

Fars körfəzindəki böhran dərhal neft qiymətlərini qaldırdı;

Qırmızı dənizdəki Husi hücumları malların çatdırılma müddətini təxminən 30 günə qədər artırdı;

Boğucu nöqtələrdəki qeyri-sabitlik qlobal ticarət yollarını dəyişdirir.

Bu, bir şey deməkdir: logistika üzərində nəzarət qlobal siyasətdə əsas amilə çevrilir.

Belə bir vəziyyətdə, bir neçə strateji marşrutun keçdiyi Azərbaycan qaçılmaz olaraq artan diqqət və təzyiq zonasında olur.

Geosiyasi düyün: üst-üstə düşməyən maraqlar

Azərbaycan yol ayrıcında ən böyük oyunçuların maraqları kəsişir: ABŞ marşrutlara nəzarət etməyə və rəqiblərin təsirini məhdudlaşdırmağa çalışır, Aİ tədarükün şaxələndirilməsində maraqlıdır, Çin Avrasiya əlaqəsini təşviq edir, Rusiya və İran Şimal-Cənub oxunu inkişaf etdirir, Fars körfəzi ölkələri yeni logistika vasitələri axtarır.

Qismən bu maraqlar üst-üstə düşür, lakin bir çox cəhətdən bir-biri ilə ziddiyyət təşkil edir. Əsas risk də elə burada yaranır: nəqliyyat dəhlizləri təkcə iqtisadi layihələrə deyil, həm də geosiyasi rəqabət sahəsinə çevrilir. Təzyiq, nəzarət cəhdləri, alternativ marşrutların yaradılması - bütün bunlar artıq mübarizənin bir hissəsinə çevrilir.

Balans sağ qalma strategiyası kimi

Bu şərtlər altında Azərbaycan əsas vəzifə ilə üzləşir: tarazlığı qorumaq. Bir tərəfdən qlobal layihələrə inteqrasiyanı davam etdirmək və infrastrukturu gücləndirmək lazımdır. Digər tərəfdən isə ölkənin xarici qüvvələr arasında qarşıdurma meydanına çevrilməsinin qarşısını almaq lazımdır. Bunun üçün son dərəcə dəqiq diplomatiya, çevik iqtisadi siyasət və rəqib güc mərkəzlərindən bərabər məsafə tələb olunur. Məhz bu tarazlığı qorumaq qabiliyyəti "dünyanın kəsişmə nöqtəsi" statusunun uzunmüddətli artım mənbəyinə, yoxsa qeyri-sabitlik amilinə çevriləcəyini müəyyən edəcək.

Nəticə: yol ayrıcı şans və sınaq kimi

Bu gün Azərbaycan həqiqətən də, yeni qlobal logistika sisteminin əsas mərkəzlərindən birinə - marşrutların, maraqların və strategiyaların kəsişdiyi bir yerə çevrilir. Bu, ölkəyə iqtisadiyyatını gücləndirmək, siyasi çəkisini artırmaq və qlobal proseslərin əvəzolunmaz iştirakçısı kimi özünü təsdiqləmək üçün unikal bir fürsət verir. Amma bu həm də bir sınaqdır . Yol ayrıcı nə qədər vacib olarsa, onun qırmızıya çevrilmə riski bir o qədər yüksək olar - daxili səhvlər üzündən deyil, xarici maraqların toqquşması üzündən. Məhz buna görə də bu gün Azərbaycanın gələcəyi təkcə coğrafiya ilə deyil, həm də tarazlıq sənəti ilə müəyyən edilir. Və son təcrübənin göstərdiyi kimi, Bakı bu sənəti böyük dəqiqliklə tətbiq etməyə müvəffəq olub.

Geosiyasi münaqişələrin artması, əsas oyunçuların təzyiqi və qlobal marşrutlardakı qeyri-sabitlik fonunda ölkə rəhbərliyi ən vacib sərvətini - kursunun sabitliyini və müstəqilliyini qoruyub saxlaya bildi. Azərbaycan nəinki beynəlxalq siyasətin qarışıq dənizində üzməkdə davam etdi, həm də mövqeyini inkişaf mənbəyinə çevirdi.

Məhz birbaşa qarşıdurmaya girmədən maraqları tarazlaşdırmaq bacarığı Bakıya təkcə tranzit və investisiya şəklində iqtisadi dividentlər deyil, həm də siyasi dividentlər - beynəlxalq səhnədə artan təsir şəklində əldə etməyə imkan verir.

Əgər bu tarazlıq qorunub saxlanılarsa, Azərbaycanın "dünyanın kəsişmə nöqtəsi" statusu müvəqqəti üstünlük deyil, uzunmüddətli uğur strategiyası olacaq.

Müəllif: Yuri Boçarov – İsrailli politoloq.

Mənbə: İsiwis.co.il

Tərcümə AYNA.AZ-a məxsusdur.