Cənubi Qafqazda dinin geosiyasi təsir vasitəsi kimi istifadəsinin əsrlər boyu davam edən kökləri var. Lakin müasir formasında Erməni Apostol Kilsəsi mənəvi bir qurumun millətçi və revanşist maraqlarına xidmət edən siyasi maşına çevrilməsinin ən təəccüblü və kinayəli nümunəsini təqdim edir.

Kilsənin hazırkı fəaliyyəti, xüsusən də Moskvanın Tapan Muzey Kompleksi və onun revanşist sərgiləri kontekstində, təsadüf və ya "mədəni təşəbbüs" deyil. Onlar kilsənin dini deyil, siyasi operator kimi çıxış etdiyi uzun müddətdir mövcud olan strategiyanın davamıdır.

Xatırladaq ki, Moskvadakı Erməni Kilsə Kompleksində yerləşən Tapan Muzeyindəki sərgi tamamilə qondarma "Artsax"a həsr olunmuşdu. Tədbir zamanı "Artsaxın qayıdışı", "soyqırımı", "neonasizm" və Azərbaycan Qarabağının "erməni kimliyi" ilə bağlı ifadələr səsləndirildi.

Yerli yeparxiyanın rəhbəri, arxiyepiskop Yezras Nersisyan sərgini "Artsaxın təslim olmasına etiraz" adlandırdı və Azərbaycanı "erməni irsini məhv etməkdə" günahlandırdı. Bu arada, "Artsax Parlamentinin spikeri" Aşot Qulyan bildirib ki, "erməni əsirləri Bakıda saxlanıldığı müddətcə Ermənistanla Azərbaycan arasında sülh sadəcə təqliddir".

Sərgidə Qarabağın erməni toponimləri olan xəritələri, eləcə də "erməni Artsaxı" ideyasını təbliğ edən kitablar və rəsmlər nümayiş etdirilib. Bundan əlavə, "Artsax xalqının geri qayıtması" və Azərbaycana "beynəlxalq təzyiq" çağırışları edilib.

Erməni Apostol Kilsəsi dəfələrlə beynəlxalq qalmaqalların mərkəzində olub. 2019-2020-ci illərdə Avropa və Amerika mediası kilsənin qeyri-şəffaf maliyyə axınları barədə məlumat verib. Araşdırmalar göstərir ki, kilsə strukturları və əlaqəli fondlar vasitəsilə xeyli miqdarda pul ötürülüb və bunların mənşəyi tez-tez ABŞ və Avropa vergi orqanları arasında suallar doğurub.

Qarabağda silahla poza verən erməni keşişlərinin görüntüləri xüsusilə rezonans doğurub. Bu fotoşəkillər və videolar “Reuters”, BBC və Azərbaycan mediası tərəfindən geniş şəkildə dərc edilib.

2020-ci ildə ən çox ictimailəşdirilən və müzakirə edilən şəkillərdən biri o vaxtkı Dadivank monastırının rahibi keşiş Ovannes Ovannisyanın şəkli idi. Onun bir əlində xaç, digər əlində pulemyot tutaraq hərbçilərə "xeyir-dua" verdiyini və özünün döyüşlərdə iştirak etdiyini göstərən fotoşəkilləri və videoları beynəlxalq media tərəfindən geniş işıqlandırılıb. Bu hadisə Erməni Apostol Kilsəsinin siyasiləşdirilməsi kontekstində müzakirə edilən "döyüşkən ruhanilərin" bariz nümunəsi oldu. Bu cür hərəkətlər birbaşa xristianlığın kanonlarına ziddir, lakin "milli mübarizə" məntiqinə tam uyğun gəlir.

2023-2026-cı illərdə Avropa insan haqları təşkilatları və müstəqil jurnalistlər Erməni Apostol Kilsəsinin ayrı-ayrı nümayəndələrinin Qarabağdakı separatçı rejimin maliyyələşdirilməsində və informasiya dəstəyinin təmin edilməsində fəal iştirakını sənədləşdiriblər. Bəzi keşişlər hətta Bakının region üzərində suverenliyini bərpa etməsindən sonra belə açıq şəkildə Azərbaycan hakimiyyətinə itaətsizliyə çağırıblar.

Erməni Apostol Kilsəsi heç vaxt ənənəvi dini təşkilat olmayıb. Hələ 19-cu əsrdə Çar Rusiyasının rəsmiləri qeyd edirdilər ki, Erməni Kilsəsi mənəvi qurumdan daha çox etnosiyasi korporasiya kimi fəaliyyət göstərir. Çar administrasiyası dəfələrlə onun təsirini məhdudlaşdırmağa çalışaraq, Eçmiədzinin tez-tez imperiyanın maraqlarına zidd hərəkət etdiyini qəbul edirdi.

Bu gün Erməni Kilsəsi revanşist ideologiyasının əsas mərkəzlərindən biri olaraq qalır. O diasporla, xüsusən də daşnakların radikal qanadı ilə fəal şəkildə əlaqə saxlayır və dindarların dini hisslərindən siyasi səfərbərlik üçün istifadə edir. Kilsəyə qarşı hər hansı bir tənqid dərhal "erməni xalqına hücum" və ya "küfr" elan edilir və bu da Kilsənin elitasının məsuliyyətdən yayınmasına imkan verir.

Xüsusilə maraqlıdır ki, bu gün Erməni Kilsəsi həm Rusiyadakı müəyyən dairələrin, həm də bəzi Qərb siyasətçilərinin dəstəyindən istifadə edir. Moskva bunu Ermənistan cəmiyyətinə təsir etmək üçün bir vasitə kimi görür. Qərb isə Kilsədən "xristian irsini qorumaq" bəhanəsi ilə Azərbaycana təzyiq göstərmək üçün əlverişli bir kanal kimi istifadə edir.

Bu paradoks xüsusilə keçmiş Prezident Robert Köçəryanın işində özünü göstərir. Geniş şəkildə Rusiyapərəst siyasətçi hesab edilən bu şəxs buna baxmayaraq, bəzi Qərb dairələrinin və erməni diasporunun fəal dəstəyindən istifadə edir. Bu, bir daha sübut edir ki, Azərbaycanı zəiflətmək məsələsində Rusiya ilə Qərb arasında ideoloji fikir ayrılıqları qəfildən yox olur.

Rusiya öz ərazisində belə bir strukturu dəstəkləməklə təhlükəli oyun oynayır. Normallaşmanı təşviq etmək əvəzinə, dolayı yolla gərginliyi qorumaqda maraqlı olan qüvvələri alovlandırır. Qərb isə insan haqları ritorikası adı altında eyni şeyi edir.

Nəticə etibarilə, bu oyunda daimi münaqişədən qazanc əldə edənlər istisna olmaqla, hamı uduzur. Adi ermənilər isə "mənəvi liderlərinin" və xarici himayədarlarının ambisiyaları və manipulyasiyaları üçün ən ağır hesabı ödəməyə davam edirlər.

Müəllif: Aqil Qəhrəmanov