ABŞ vitse-prezidenti J.D.Vens İrəvana səfəri zamanı əhəmiyyətli bir açıqlama verdi: Tramp administrasiyası NVIDIA-nın Ermənistanda çip istehsalı qurmaq planlarını təsdiqləyib. Onun sözlərinə görə, "dünyanın əksər ölkələrində buna sahib deyillər və ola da bilməzlər". Bu açıqlama təkcə texnoloji irəliləyiş səbəbindən deyil, həm də geosiyasi kontekst səbəbindən müzakirələrə səbəb oldu.
Beləliklə, Ermənistanın Baş naziri Nikol Paşinyanla birgə bəyanat zamanı Vens vurğulayıb: “NVIDIA üçün bu əlamətdar texniki müqaviləni təsdiqləməkdən qürur duyuruq. Bu, həm Amerika şirkətləri, həm də işçilər, eləcə də Ermənistan üçün yeni bazarlar və yeni iş yerləri deməkdir. Bu çiplər əksər ölkələrdə mövcud deyil və mövcud ola da bilməz. İndi onlar Baş nazirin liderliyi sayəsində Ermənistanda qurulacaq və artıq qurulur”.
Bu, sıfırdan tikilmiş tammiqyaslı çip fabriki deyil, 2026-cı ilin ortalarında fəaliyyətə başlaması planlaşdırılan NVIDIA “Blackwell” çiplərinə əsaslanan güclü süni intellekt mərkəzinin və superkompüterin yerləşdirilməsidir. 2025-ci ildə Amerika-Ermənistan startapı “Firebird”in himayəsi altında başlanan layihə, ilkin olaraq 500 milyon dollar investisiya qoyuluşunu və bir neçə milyarda qədər artım potensialını nəzərdə tutur. 100 MVt gücündə mərkəz regiondakı ən qabaqcıl mərkəzlərdən biri olacaq, “Dell” serverlərindən və “Blackwell” GPU-larından istifadə edəcək - ABŞ-ın nadir hallarda müttəfiqlərindən kənara ixracına icazə verdiyi çiplərdən.
Ermənistan Rusiyanın güclü təsiri altında olan ölkə olaraq qalır: Gümrüdəki 102-ci Rusiya hərbi bazası burada yerləşir, Rusiya sərhədçiləri hələ də Türkiyə və İranla sərhədi qoruyur (baxmayaraq ki, İəvan tədricən sərhədçilərin bu rolunu azaldır) və ölkədə biznesdən tutmuş kəşfiyyat agentliklərinə qədər çoxsaylı Rusiya və İran təsir şəbəkələri fəaliyyət göstərir. Bu kontekstdə, qabaqcıl süni intellekt çiplərinin (ABŞ-ın hətta müttəfiqləri üçün belə ciddi şəkildə məhdudlaşdırdığı “Blackwell” səviyyəsində) Ermənistana ötürülməsi ən azı cəsarətli bir addım kimi görünür.
Bunun iki əsas səbəbi ola bilər. Birincisi, çiplərin tam olaraq "tam məxfi" olmamasıdır. Onlar ən yüksək səviyyəli modellər deyil (məsələn, NVIDIA-nın yalnız 2026-cı ildə satışa çıxardığı “Vera Rubin” deyil). “Blackwell” artıq 2025-ci ilə qədər süni intellekt mərkəzləri üçün kütləvi bazar məhsuludur. ABŞ strateji fayda görərsə, onların bir sıra ölkələrə ixracına icazə verir. Ermənistana gəldikdə isə, Vaşinqton bundan öz təsirini gücləndirmək üçün bir vasitə kimi açıq şəkildə istifadə edir və deyir: "Biz sizə Rusiya və İranın sahib olmadığı və yaxın illərdə sahib ola bilməyəcəyi bir şey veririk".
İkincisi, bu, Rusiya və İran təsirinin yaxınlaşan "təmizlənməsi"ndən xəbər verir. Bir çox analitik Vensin açıqlamasını Trampın Cənubi Qafqaz üçün daha geniş strategiyasının bir hissəsi hesab edir: Ermənistan-Azərbaycan sülh müqaviləsini təmin etmək, Ermənistanı Rusiyanın sərt nəzarətindən çıxarmaq, İrana qarşı əks ağırlıq yaratmaq (TRIPP nəqliyyat dəhlizi və indi süni intellekt texnologiyaları vasitəsilə) və İrəvanı Amerika investisiyaları və texnologiyasına bağlamaq.
Vensin Ermənistana səfəri digər siqnallarla müşayiət olundu: 11 milyon dollar dəyərində müşahidə dronlarının satışının təsdiqlənməsi, nüvə enerjisinin dinc məqsədlərlə istifadəsi (kiçik modul reaktorlar) haqqında müqavilə və tranzit marşrutlarının inkişaf etdirilməsi planları. Ümumilikdə, bu, Ermənistanın Qərbə "strateji istiqamətinin" bir paketi kimi görünür.
Nəticədə, Ermənistanda hökumətyönlü mediada və İT ictimaiyyətində sevinc hissi var. Layihə minlərlə iş yeri, texnologiya axını və ölkənin regional süni intellekt mərkəzi kimi mövqe tutmasını vəd edir. Bu arada, Moskva ya susur, ya da yalnız səssiz tənqidlər irəli sürür: layihə Rusiyanı Ermənistandan çıxarmaq üçün daha bir addım kimi qəbul edilir. Lakin Bakıda ehtiyatlı maraq var: bir tərəfdən sülh prosesi gedir, digər tərəfdən isə Ermənistanın yüksək texnologiyalar sahəsində güclənməsi gələcəkdə tarazlığı dəyişə bilər.
Beləliklə, risklər aydındır: əgər Ermənistan həqiqətən də Amerika çipləri və süni intellekt üçün platformaya çevrilərsə, bu, Rusiya və İranla gərginliyi artıracaq. Lakin görünür, bu, məhz Tramp administrasiyasının İrəvanı postsovet məkanında yeni Amerika diplomatiyası üçün bir məkana çevirmək hesablamasıdır.
Nəticədə, Vensin açıqlaması yalnız çiplərlə bağlı deyil. Söhbət Cənubi Qafqazın gələcəyini yaxın illərdə kimin müəyyən edəcəyindən gedir: Vaşinqton, yoxsa Moskva. Hələlik hesab birincinin xeyrinədir.
Müəllif: Aqil Qəhrəmanov
Mənbə: Zerkalo.az
