ABŞ və Qərb Ukraynanı uzunmüddətli perspektivdə Rusiyaya qarşı dayanıqlı yeni hərbi gücə çevirməyə, Kreml isə bunun qarşılığında hərbi müqavimət imkanlarını genişləndirməyə çalışır... Bütün bunlara paralel olaraq, beynəlxalq münasibətlər sisteminin yaxın aylarda daha mürəkkəb və gərgin mərhələyə keçid edə biləcəyi isə artıq qətiyyən istisna deyil...
Ukrayna savaşı silahlı qarşıdurmaya paralel olaraq, maliyyə-iqtisadi, siyasi-diplomatik, hərbi-texnoloji və geopolitik müstəvilərdə də artıq yeni mərhələyə qədəm qoyur. Belə ki, kollektiv Qərb son vaxtlar Rusiyaya qarşı uzunmüddətli və sistemli təzyiq strategiyasını daha da sərtləşdirir. Ukraynanın hərbi potensialının gələcək onillik üçün yetərli səviyyədə gücləndirilməsi, Kremlin enerji gəlirlərini hədəfə alan yeni iqtisadi planlar, Rusiyanın beynəlxalq siyasi-diplomatik təcridinin dərinləşdirilməsi və kiberməkanda qarşıdurmanın kəskinləşməsi geopolitik vəziyyətin sürətlə dəyişdiyini göstərir.
Bütün bunların qarşılığında Rusiyanın reaksiyası da sərtləşir, Kreml hərbi cavab tədbirlərini genişləndirəcəyini bəyan edir və Türkiyə kimi önəmli regional aktorların mövqeyinə xüsusilə önəm verdiyini nümayiş etdirir. Bu isə onu göstərir ki, Ukrayna müharibəsinin gələcək taleyi daha çox böyük dövlətlərin siyasi qərarlarından və qlobal iqtisadi münasibətlərdən asılı olacaq. Və ona görə də, Fransa prezidenti Emmanuel Makronun son açıqlaması Ukraynanın gələcək müdafiə strategiyası baxımından, xüsusilə böyük əhəmiyyət daşıyır.
Məsələ ondadır ki, prezident Emmanuel Makron bildirib ki, Ukrayna 2028-2029-cu illərdə Fransanın ən müasir çoxməqsədli döyüş təyyarələrindən olan “Rafale” qırıcılarını əldə edəcək. İlk baxışdan, bu qərarın yaxın aylarda döyüşlərin gedişinə elə bir ciddi təsir göstərməyəcəyi düşünülə bilər. Ancaq əslində, burada ən önəmli məqam odur ki, hazırda məhz Ukraynanın uzunmüddətli hərbi modernləşməsi ilə bağlı ssenari daha ön plana çıxarılmış kimi görünür. Fransa artıq Ukraynaya ən müasir silah sistemlərinin istehsalı üçün texnologiya transferinə də razılıq verib. Və bu isə Ukraynanın yaxın gələcəkdə xarici silah tədarükündən asılılığını əhəmiyyətli dərəcədə azalda, ölkənin öz hərbi-sənaye kompleksini inkişaf etdirməsinə geniş imkanlar aça bilər.
Əgər, bütün bu planlar tam reallaşarsa, onda Ukraynanın müharibədən sonrakı dövrdə Avropanın ən güclü müdafiə sənayesinə malik dövlətlərindən birinə çevrilə biləcəyi qətiyyən istisna deyil. Məhz ona görə də, Kreml Ukraynaya yönəlik bu prosesləri yalnız indiyə aid hərbi yardım kimi deyil, həm də gələcək geostrateji balansı dəyişdirəcək addımlar kimi qiymətləndirir. Üstəlik, hazırda kollektiv Qərbin Rusiyaya qarşı təzyiqləri yalnız hərbi sahə ilə də məhdudlaşmır.
Maraqlıdır ki, Ağ Evdə Kremlin iqtisadi imkanlarının məhdudlaşdırılmasına hesablanmış xüsusi yeni planların müzakirə olunduğu bildirilir. Hətta ABŞ prezidenti Donald Tramp Rusiyaya qarşı hazırlanmış yeni sanksiyalar paketini imzalaya biləcəyini açıqlayıb. Məlumata görə, həmin layihənin əsas məqsədi Rusiyanın neft ixracından əldə etdiyi gəlirləri ciddi şəkildə azaltmaqdır. Belə ki, Kremlə qarşı yeni sanksiya mexanizmləri ilk növbədə Rusiya neftinin ən iri alıcıları olan Çin və Hindistanı da hədəfə ala bilər. Və bu ölkələrdən idxal olunan məhsullara yüksək gömrük rüsumlarının tətbiqi nəzərdə tutulur.
Onu da qeyd etmək lazımdır ki, əgər, belə bir ssenari reallaşarsa, bu, yalnız Rusiya iqtisadiyyatı üçün deyil, dünya enerji bazarları üçün də ciddi nəticələr doğura bilər. Çünki Çin və Hindistan hazırda Rusiya neftinin əsas istehlakçıları hesab olunurlar, bu iki ölkənin alış həcmlərinin azalmasının Kremlin büdcəsinə milyardlarla dollar zərbə vuracağı şübhə doğurmur. Ancaq indi digər maraqlı geopolitik paradokslardan biri də Ukraynanın Avropa Birliyinin maliyyə dəstəyi hesabına Çin istehsalı olan PUA komponentləri almağa hazırlaşmasıdır. Bu məlumat isə onu göstərir ki, müasir müharibələrdə dövlətlərarası iqtisadi və texnoloji əlaqələr siyasi bloklardan daha mürəkkəb xarakter daşıyır.
Məsələ ondadır ki, Çin rəsmi olaraq, neytral mövqe nümayiş etdirməyə çalışsa da, onun istehsal etdiyi elektron komponentlər və sənaye məhsulları həm Ukrayna, həm də Rusiya üçün vacib resurs olaraq qalır. Bu isə rəsmi Pekinin qlobal texnologiya bazarındakı dominant mövqeyini növbəti dəfə təsdiqləmiş olur. Halbuki, rəsmi Kiyevi birmənalı şəkildə dəstəkləyən Avropa məkanında isə Ukraynaya münasibətdə tam vahid mövqe mövcud deyil. Belə ki, Bolqarıstan artıq Ukraynaya hərbi və maliyyə yardımlarını dəstəkləyən "könüllülər koalisiyası"nda iştirak etməyəcəyini açıqlayıb. Və bu, Avropanın Ukrayna müharibəsi ilə bağlı strategiyası ətrafında ciddi ziddiyyətlərin hələ də mövcud olduğunu göstərir.
Ancaq digər tərəfdən, Macarıstandan gələn bəyanat tamamilə fərqli siyasi mesaj təsiri bağışlayır. Belə ki, keçmiş baş nazir Viktor Orban dönəmində Ukraynaya dəstək paketlərini bloklayan Macarıstan indi NATO və Avropa Birliyindəki müttəfiqlərlə etimadı bərpa etmək üçün Rusiya ilə münasibətlərə yenidən baxacağını bəyan edib. Rəsmi Budapeştin "Rusiya üçün qapını bağlayırıq" açıqlaması uzun illər Kremllə yaxın münasibətləri ilə seçilən Macarıstanın siyasətində mümkün dönüşün anonsu kimi qiymətləndirilir. Və əgər, bu kurs davamlı xarakter alarsa, onda, Rusiya Avropa Birliyi daxilində daha bir önəmli tərəfdaşını itirmiş olacaq.
Bütün bunlara paralel olaraq, Rusiya isə hazırda siyasi-diplomatik müstəvidə əsas diqqətini məhz Türkiyəyə yönəltmiş kimi görünür. Belə ki, Rusiyanın xarici işlər naziri Sergey Lavrov bildirib ki, Kreml rəsmi Ankaranın Qara dənizdə Türkiyə gəmilərinə qarşı Ukraynanın hücumlarına sərt siyasi qiymət verəcəyinə ümid edir. Bu açıqlama Kreml üçün Türkiyənin həm NATO üzvü, həm də Rusiya ilə siyasi dialoqu qoruyan nadir dövlətlərdən biri kimi, xüsusi önəm daşıdığını göstərir. Çünki Kreml hesab edir ki, Türkiyə regiondakı hərbi-siyasi balansın qorunmasında həlledici təsir imkanlarına malikdir. Və eyni zamanda, Rusiya bu mövqeyi ilə Türkiyənin Ukrayna ilə münasibətlərinin korlanmasında maraqlı olduğunu da biruzə verir.
Eyni zamanda, Rusiya prezidenti Vladimir Putin isə kollektiv Qərbə və Ukraynaya yönəlik ən sərt mesajlarla diqqəti çəkib. O, bildirib ki, Rusiyaya endirilən bütün hərbi zərbələrə "güzgü prinsipi" ilə reaksiya veriləcək, ancaq cavab bir neçə dəfə daha güclü olacaq. Rusiya liderinin fikrincə, qarşı tərəf – kollektiv Qərb və Ukrayna artıq bu cavabların ağırlığını hiss edir, gələcəkdə isə onların miqyası daha da genişlənəcək. Və Rusiya prezidentinin bu mesajı Kremlin yaxın perspektivdə hərbi eskalasiyanı davam etdirmək niyyətindən hələlik geri çəkilmədiyini də göstərir.
Göründüyü kimi, Ukrayna müharibəsi artıq yalnız iki dövlət arasında davam edən silahlı münaqişə deyil. Çünki dünyanın avanqard güc mərkəzləri bu hərbi qarşıdurma üzərindən öz geopolitik maraqlarını formalaşdırır. Yəni, qlobal məkanda yeni ittifaqlar yaranır, köhnə hərbi-siyasi balanslar tədricən dəyişir və iqtisadi alətlər isə gələcəyə yönəlik hərbi strategiyaların ayrılmaz tərkib hissəsinə çevrilir.
Belə anlaşılır ki, kollektiv Qərb Ukraynanı uzunmüddətli perspektivdə Rusiyaya qarşı dayanıqlı yeni hərbi gücə çevirməyə çalışır. Rusiya isə bunun qarşılığında həm hərbi imkanlarını genişləndirməyə, həm də siyasi-diplomatik dəstək dairəsini qorumağa çalışır. Bütün bunlara paralel olaraq, yaxın aylarda beynəlxalq münasibətlər sisteminin daha mürəkkəb və daha gərgin mərhələyə daxil ola biləcəyi də qətiyyən istisna deyil. Çünki Ukrayna savaşı artıq yalnız regional təhlükəsizliyə deyil, Avropa, Yaxın Şərq və Asiyanın geopolitik gələcəyinə də birbaşa təsir göstərən geostrateji faktora çevrilməkdə davam edir.
Elçin XALİDBƏYLİ,
Siyasi ekspert,
"Yeni Müsavat"
