Cəlladdan müttəhimə: psixoloji metamorfozun anatomiyası
2013-cü ildən başlayaraq, Azərbaycan Dövlət Təhlükəsizlik Xidmətinin rəsmi məlumatına görə, təxminən 900 Azərbaycan vətəndaşı Suriya və İraqdaki silahlı qruplaşmalara, böyük əksəriyyəti İŞİD-ə qoşulub. Onlardan 300-dən çoxu döyüşlərdə həlak olub, 151 nəfər vətəndaşlıqdan məhrum edilib, 82 nəfər isə ölkəyə qayıdarkən məhkəməyə cəlb olunub.
Həmin şəxslərin və onların ailələrinin simasında müşahidə olunan bir psixoloji fenomeni araşdırmaq çox maraqlı olardı: kontekstdən asılı əxlaqi şüur — yəni eyni insanın, eyni hərəkətlərə görə, fərqli mühitlərdə kəskin şəkildə fərqli mənəvi mövqe tutması. Xilafət ərazisində kəsilən başlar, sürətlə dağılan və dini əsaslarla, kəbin, siğə ilə qurulan yeni ailələr, sonra Bakı məhkəməsindəki “peşmanam” bəyanatları - bu üç fazanın arasındaki keçidi izah etməyə nə ideologiya, nə də sadəcə yalan güc tapa bilər
Müharibə psixologiyasının yaxşı sənədləşdirilmiş, lakin az adamın adını qoyduğu bir mexanizm var, araşdırmağa çalışmışıq.
Rəqəmlər: kimlər getdi, haradan getdilər
Suriyaya gedən azərbaycanlı döyüşçülər haqqında ilk hesabatlar 2013-cü ilin mayında peyda olmağa başladı. Onların böyük əksəriyyəti Səudiyyə Ərəbistanı kökənli sələfi təriqətinin tərəfdarı idi - bu, əsasən şiə əhalisinin üstünlük təşkil etdiyi Azərbaycanda azlıqda qalan, lakin Sumqayıt kimi sənaye şəhərlərində nisbətən güclü olan bir dini cərəyandır. SOFREP nəşrinin araşdırmasına görə, gedənlərin çoxu ölkənin iqtisadi cəhətdən zəif inkişaf etmiş bölgələrindən idi, və Sumqayıt — Bakıdan yarım saatlıq məsafədə yerləşən sənaye şəhəri olaraq sələfilərin mərkəzi kimi tanınırdı.
Tədqiqatçıların bildirdiyinə görə, bu fenomen əslində yeni deyildi: hələ 1999–2013-cü illər arasında, media monitorinqinə əsasən, təxminən 250 azərbaycanlı Əfqanıstan və Pakistandakı döyüşlərə qoşulmuşdu, onlardan 23-ü öldürülmüşdü. Suriya müharibəsi sadəcə bu axının istiqamətini dəyişdi və miqyasını qat-qat artırdı. Maraqlıdır ki, akademik hesablamalara görə müsəlman əhalisinin nisbi sayına görə hesablandıqda, Azərbaycandan İŞİD-ə qoşulma baxımından Misir və Əlcəzair kimi ölkələrdən belə öndə yer alırdı, ölkənin dünyəvi və əksərən qeyri-müsəlman statusu daşımasına baxmayaraq baş verən bir paradoks idi.
Psixologiyada “icazə strukturu” (permission structure) anlayışı insanın normal şəraitdə qəbuledilməz hesab etdiyi davranışı, müəyyən institusional və ideoloji çərçivə daxilində özünə icazə verməsini izah edir. Xilafət ərazisində bu struktur tam idi: zorakılıq sadəcə cəzasız deyildi, institusional şəkildə mükafatlandırılırdı, döyüşçü statusu, “qənimət” paylanması, sosial status yüksəlişi olaraq. SOFREP-in sənədləşdirdiyi kimi, sabiq güləşçi Rəşad Baxşəliyev kimi tanınan idmançılar ailələrini özləri ilə Suriyaya apararaq yeni, “xilafət dövründə” həyat qurmağa çalışırdılar. Təsəvvür edin ki, Azərbaycan çempionu olasan, İsmayıllıda güləş üzrə dərslər verəsən və qəflətən qadınınla körpə qızını da yanına alaraq, Suriyada İŞİD güclərinə qoşulasan və qısa müddət sonra öldürlüdüyü xəbərin gələ. Şübhəsiz ki, bu müddətdə onun terrorçu şəbəkə daxilində törtədiyi cinayətlər, ölümü və ölümündən sonra həyat yoldaşı ilə qəzının bəlli olmayan aqibətə sürükləyən həyatın, inancın motivasiyası 12 il keçsə də əsas sual kimi qalmaqdadır. Kim üçün, nə üçün və dəyərdimi?
Psixologiya deyir ki, bu faza zamanı qəddarlığın, başkəsmələrin, kütləvi edamların, kölə bazarlarının psixoloji funksiyası birmənalıdır: qrup sədaqətini sınamaq, geriyə dönüşü qeyri-mümkün etmək, və yeni gələn döyüşçünü əvvəlki həyatından, o cümlədən əvvəlki əxlaqi çərçivəsindən tam ayırmaq. Hərbi psixologiyada bu, “moral disengagement” (əxlaqi ayrılma) adlanan, hələ 1990-cı illərdə psixoloq Albert Banduranın nəzəri çərçivəyə saldığı bir prosesdir: insan öz hərəkətinin əxlaqi nəticələrini yenidən çərçivələyərək (“bu, döyüşdür, cinayət deyil”), qurbanı insanlıqdan çıxararaq (“onlar kafirdir, insan deyil”), və məsuliyyəti diffuziya edərək (“mənə əmr verildi”) zorakılığı öz daxili əxlaq sistemi ilə uyğunlaşdırır. Beləliklə, Suriyadaki azərbaycanlı döyüşçü, başını kəsdiyi insana baxarkən özünü cəllad kimi yox, “haqlı tərəfin əsgəri” kimi görürdü.
TurkicWorld agentliyinin 2024-cü il yanvar tarixli reportajına görə, 1983-cü il təvəllüdlü Kamran Zülfüqarov 2013-cü ildə Azərbaycandan çıxaraq Suriyadaki silahlı münaqişəyə qoşulmuş, 2018-ci ildə məhkəmə qərarı ilə Azərbaycan vətəndaşlığından və ölkəyə qayıtmaq hüququndan məhrum edilmişdi. Lakin o, qanunsuz yolla ölkəyə daxil olub, Dövlət Təhlükəsizlik Xidmətinin araşdırması nəticəsində gizləndiyi yerdə tutulub, Sumqayıt Ağır Cinayətlər üzrə Məhkəməsində mühakimə olunub.
Suriyada yaradılmış qanunsuz silahlı birləşmələrdə iştirak etməkdə ittiham olunan 41 yaşlı Kamran Zülfüqarovun məhkəməsi başa çatıb.
"Qafqazinfo"nun əldə etdiyi məlumata görə, cinayət işi Sumqayıt Ağır Cinayətlər Məhkəməsində araşdırılıb.
Məlumat üçün deyək ki, Kamran Zülfüqarov 2018-ci ildə məhkəmə qərarı ilə Azərbaycan vətəndaşlığından çıxarılıb. Onun Suriyadakı cinayətkar fəaliyyəti isə 2013-cü ili əhatə edib.
Sonradan əməllərindən peşman olaraq, gizli yolla Azərbaycana gələn Zülfüqarov Dövlət Təhlükəsizliyi Xidmətinin (DTX) əməliyyatçıları tərəfindən müəyyən edilərək tutulub. Ona qarşı Cinayət Məcəlləsinin 12.1, 279.1-ci (qanunvericiliklə nəzərdə tutulmayan silahlı birləşmələr və ya qruplar yaratma, eləcə də onların yaradılmasında və fəaliyyətində iştirak etmə) maddəsi ilə yekun ittiham elan edilib.
Təqsirləndirilən şəxs ibtidai istintaq zamanı özünü təqsirli bilsə də, məhkəmədə əvvəl dediklərindən fərqli ifadə verib.
İstintaq vaxtı ifadəsində deyib ki, Suriyada təlimlərdə iştirak edib. Həmin ölkənin Haritan şəhərində "Xalid dayı" dini ləqəbli Bədəlov Rövşən Kitab oğlunun rəhbərlik etdiyi "Xalid dayının camaatı" adlı qanunsuz silahlı qruplaşmanın üzvü olub. Amma sonradan Xalid dayı ilə arası pisləşdiyi üçün sonuncu onu İŞİD-ə həbs etdirib. İki ay sonra o, həbsdən buraxılaraq gizli yollarla Türkiyəyə qaçıb. Kamran bir neçə il Türkiyədə yaşadıqdan sonra tırın altında gizlənməklə qanunsuz yolla Azərbaycana keçib.
Məlum olub ki, Kamran Zülfüqarov Suriyaya həyat yoldaşı və uşaqlarını da aparıbmış. Kamrandan fərqli olaraq həyat yoldaşı başlarına gələnləri ətraflı danışıb:
"Kamranla əvvəl Xırdalanda yaşayırdıq. Həmişə dinə bağlı insan olub. Deyirdi ki, Suriyada döyüşüb şəhid olmaq istəyir. Sonra istəyini reallaşdırmaq qərarına gəldi. Mən əvvəl qorxsam da, razılaşdım. Əvvəl Türkiyəyə oradan da Suriyaya getdik. Orada bizi "Xalid dayının camaatı"nın rəhbəri kimi tanınan Xalid dayı qarşıladı. Bundan sonra Kamran camaatla birgə postlara çıxmağa başladı. Yadıma gəlir, "Kalaşnikov" markalı silahı var idi. Bir müddət sonra Kamran yoxa çıxdı. Xalid dayı onun öldürüldüyünü dedi. Amma 2 ay sonra Kamran evə qayıtdı. Bundan sonra Türkiyəyə qaçdıq. Bir neçə il orada yaşadıq. Günlərin birində təcili tibbi yardım çağırdıqdan sonra ölkədə qanunsuz yaşadığımız aşkar edildi. Bundan sonra, mən uşaqlarımla birgə deport edilərək Azərbaycana qayıtsaq da, Kamran deport edilməkdən yayınaraq orada qaldı. Bir müddət orada tək yaşadıqdan sonra o da Azərbaycana qayıtdı".
Təqsirləndirilən şəxsin anası da şahid qismində ifadə verib. Şahid oğlunun İŞİD-ə qoşulduğunu bilmədiyini deyib. Valideynin sözlərinə görə, oğlu inanıb ki, Suriyaya köçüb oradan cənnətə gedəcək. Şahid oğlunun cihad üçün getdiyini, lakin sonradan peşman olduğunu söyləyib.
Nurəddin Hüseynlinin sədrlik etdiyi məhkəmə heyəti dəlil və sübutları tədqiq etdikdən, şahid ifadələrini dinlədikdən sonra təqsirləndirilən şəxsin verilmiş ittihamla cəzalandırılmasını qanunauyğun hesab ediblər. Qeyd edilib ki, təqsirləndirilən şəxsin əməli Suriya Ərəb Respublikasında da cinayət hesab olunub.
Hökmə əsasən Kamran Zülfüqarova 5 il müddətinə azadlıqdan məhrumetmə cəzası verilib. O cəzasını ümumi rejimli cəzaçəkmə müəssəsində çəkəcək.
Qeyd edək ki, Kamran Zülfüqarov DTX tərəfindən saxlanıldıqdan sonra istintaq dövründə etiraf videosu yayılmışdı.
Bu kimi hallarda, məhkəmə prosesinin son mərhələsində eşidilən “peşmanam” ifadəsi Bakı Ağır Cinayətlər Məhkəməsinin sinaqoq terror sui-qəsdi ilə bağlı ayrı bir işdə 18 yaşlı Abdulla Əliyevin son sözündə dediyi kimi çox vaxt sırf prosessual hiylə kimi qiymətləndirilir. Lakin psixoloji baxımdan reallıq daha mürəkkəbdir.
Sosial psixologiyada Leon Festingerin 1957-ci ildə formalaşdırdığı “koqnitiv dissonans” nəzəriyyəsi bu keçidi izah etmək üçün ən güclü çərçivədir. İnsan iki ziddiyyətli idrak vəziyyətini (“mən zorakılıq etdim” və “mən pis insan deyiləm”) eyni vaxtda saxlaya bilmir. bu, dözülməz psixoloji gərginlik yaradır. Xilafət mühitində bu gərginlik xaricdən gələn icazə strukturu (ideologiya, qrup təzyiqi, mükafat sistemi) ilə həll olunurdu: şəxs öz hərəkətini “haqlı” elan edən bir reallıqda yaşayırdı, deməli daxili ziddiyyət yox idi. Həmin icazə strukturu kəskin şəkildə yox olduğu anda, yəni şəxs Azərbaycan həbsxanasının kamerasında, ailəsindən, müharibə yoldaşlarından, ideoloji təbliğatdan tam təcrid olunmuş vəziyyətdə oturduğu zaman köhnə beyin artıq dissonansı saxlaya bilmir. Yeni mühit (Azərbaycan hüquq sistemi, ailə, doğma cəmiyyət) fərqli bir əxlaqi referens nöqtəsi təklif edir, və insan bu yeni nöqtəyə uyğunlaşaraq köhnə hərəkətini indi “səhv” kimi yenidən çərçivələyir.
Bunun səmimi ola bilməsi (sırf hiylə olmaması) əslində fenomeni daha narahatedici edir, yox daha rahatladıcı: bu o deməkdir ki, insan əxlaqi mövqeyini sabit daxili kompasdan çox, ətraf mühitin təklif etdiyi icazə strukturundan götürür. Xilafətdə “haqlı döyüşçü” idi, çünki mühit ona bunu təsdiqləyirdi; Bakı kamerasında “peşman müttəhim”dir, çünki indiki mühit bunu tələb edir. Hər iki halda eyni insan, fərqli sosial güzgüyə baxaraq, fərqli əxlaqi kimlik görür.
Bu psixoloji metamorfozun ən kəskin qurbanları, paradoksal şəkildə, özləri heç bir cinayət törətməyən insanlardır - döyüşçülərin arvadları və uşaqları. Azərbaycanın Xarici İşlər Nazirliyinin 2026-cı il iyun ayında yaydığı rəsmi məlumata görə, ölkə hökumətinin mərhələli tədbirləri nəticəsində elə həmin ayın 7, 9 və 11-də Suriyadan 23 nəfər Azərbaycan vətəndaşı — 7 qadın və 16 uşaq — ölkəyə repatriasiya olunub. Bu siyahıda bir kişi belə yoxdur: bu, statistik təsadüf deyil, bu nümunədəki kişilərin əksəriyyətinin artıq həlak olduğunu, yaxud həbsxanada qaldığını göstərən bir göstəricidir.
XİN-in məlumatına görə, repatriasiya prosesi Azərbaycanın Suriya və Türkiyədəki səfirlikləri, o cümlədən İstanbuldakı Baş Konsulluğu tərəfindən əlaqələndirilib, repatriantlara ilkin tibbi və psixoloji müayinə aparılıb, sosial reabilitasiya və cəmiyyətə reinteqrasiya tədbirləri nəzərdə tutulub. Bu uşaqların çoxu, beynəlxalq təcrübəyə əsaslanan müqayisəli mənbələrə görə (Wilson Center, NPR), xilafət ərazisində doğulub, atalarının (bəlkə də artıq ölmüş) törətdiyi zorakılığın nə təbliğatçısı, nə də qurbanıdırlar, sadəcə təsadüfi şahidi olublar.
Wilson Center-in araşdırmasına görə, dünya üzrə təxminən 65.000 İŞİD ailə üzvü (əksəriyyəti qadın və uşaq) hələ də Suriya və İraqdaki düşərgələrdə saxlanılır, və az sayda ölkə öz vətəndaşlarını geri qaytarmağa razılaşır, çünki hər bir hökumət eyni sual qarşısında qalır: kontekstdən asılı əxlaqı necə yenidən proqramlaşdırmaq olar? Finlandiyanın sabiq səfiri Yussi Tannerin 2021-ci ildə Foreign Policy jurnalına dediyi kimi, ilk repatriasiyalar “siyasi baxımdan çox-çox zəhərli” qarşılanıb, lakin sonrakı təcrübə göstərib ki, ictimai reaksiya get-gedə yumşalır — bu da, əslində, cəmiyyətin özünün də analoji bir psixoloji uyğunlaşma prosesindən keçdiyini göstərir.
Lakin risk birtərəfli deyil. NPR-in reportajına görə, ekspertlər xəbərdarlıq edir ki, düşərgələrdə qalan uşaqlar nə qədər çox qalsa, bir o qədər çox ideologiyaya “alışma” riski artır — yəni icazə strukturunun əksi də doğrudur: əgər uşaq xilafət mühitində uzun müddət qalarsa, onun əxlaqi kompası get-gedə daha çox o mühitin normalarına uyğunlaşır. Bu, kontekstual əxlaq mexanizminin qılıncın iki tərəfini göstərir — eyni proses insanı həm zorakılıqdan geriyə, həm də zorakılığa doğru apara bilər, asılı olaraq hansı mühitin daha uzun və daha intensiv təsir göstərməsindən.
Müəllif: Əziz Əlibəyli - Beynəlxalq münasibətlər üzrə tədqiqatçı
"DİA-AZ"
