Hazırda bazarlarda əsas müzakirə mövzularından biri ABŞ və İran arasında əldə olunduğu bildirilən anlaşmadır. Bazar iştirakçılarının reaksiyası sürətli oldu: geosiyasi risk görə əlavənin bir hissəsi qiymətlərdən çıxarıldı və Brent nefti əvvəlki yüksək səviyyələrdən gerilədi.
Bunun fonunda əsas sual yaranır: İran neftinin bazara qayıdışı Brent qiymətlərini 60 dollara qədər endirə bilərmi?
Qısa cavab budur ki, təkcə İran amili ilə 60 dollar ssenarisi çətin görünür. Lakin bir neçə amil eyni vaxtda baş verərsə, bu səviyyə real ola bilər.
Neft niyə bahalaşmışdı?
Neft qiymətlərində əvvəlki yüksəliş əsasən üç amillə bağlı idi:
– Yaxın Şərqdə hərbi gərginlik və müharibə riski;
– Hörmüz boğazı ətrafında mümkün təchizat pozuntuları;
– Bazarın gələcəkdə təklif çatışmazlığı gözləntisi.
Neft bazarında qiymət yalnız fiziki təklifə görə formalaşmır. Bəzən bazar gələcək riskləri qiymətə əvvəlcədən daxil edir. Buna “risk premiumu” deyilir.
Məsələn, bazar hesab edirsə ki, müharibə səbəbindən gündəlik 2-3 milyon barel ixrac təhlükə altındadır, neft qiymətinə əlavə 10-20 dollar risk əlavəsi daxil ola bilər.
Əgər ABŞ və İran arasında münasibətlər yumşalırsa, həmin risk əlavəsinin bir hissəsi qiymətlərdən silinir.
İran bazara nə qədər əlavə neft çıxara bilər?
İran dünyanın ən böyük sübut olunmuş neft ehtiyatlarından birinə malikdir. Sanksiyalara baxmayaraq, son illərdə əsasən Çin istiqamətində satışları davam etdirib.
Analitiklərin qiymətləndirmələrinə görə İran hazırda təxminən gündə 3-3,5 milyon barel neft hasil edir. Tam yumşalma halında ixrac gündəlik 500 min – 1,5 milyon barel arta bilər. Bu artım bazar üçün əhəmiyyətlidir, lakin qlobal istehlakın təxminən gündə 105 milyon barel olduğu nəzərə alınarsa, bu artım bazarı təkbaşına alt-üst edəcək həcmdə deyil.
Başqa sözlə, İran amili qiymətləri 5-10 dollar aşağı çəkə bilər, lakin 20-25 dollarlıq eniş yaratmaq üçün kifayət etməyəcək.
OPEC+ amili daha vacibdir
Neft bazarında İran qədər, hətta ondan da çox əhəmiyyət daşıyan qüvvə OPEC+-dır. Əgər qiymətlər sürətlə aşağı düşərsə, Səudiyyə Ərəbistanı hasilatı azalda bilər, Rusiyaya tətbiq edilən istehsal məhdudiyyətlərini uzatmaq olar və ya kartel bazarı müdafiə etmək üçün yeni kvotalar tətbiq edə bilər.
Tarix göstərir ki, OPEC+ adətən Brentin 60 dollar ətrafına düşməsinə uzun müddət imkan verməməyə çalışır. Çünki bir çox üzv ölkələrin büdcələri daha yüksək neft qiymətlərinə əsaslanır.
Bu səbəbdən 60 dollar səviyyəsi təkcə bazar qüvvələrinin deyil, həm də siyasi qərarların nəticəsi olacaq.
Ən böyük risk – qlobal iqtisadiyyat
Brentin 60 dollara düşməsi üçün ən real ssenari İran deyil, qlobal tələbatın zəifləməsidir. Əgər ABŞ iqtisadiyyatı yavaşlasa, Çinin iqtisadi artımı gözləniləndən zəif olsa və Avropada sənaye istehlakı azalsa, onda gündəlik neftə tələb proqnozlardan milyonlarla barel aşağı ola bilər.
Tarixən böyük qiymət enişləri məhz tələbat şokları zamanı baş verib.
2008-ci il maliyyə böhranı və 2020-ci il pandemiyası bunun ən parlaq nümunələridir.
Ən real ssenari ondan ibarətdir ki, ABŞ və İran arasında münasibətlərdə yumşalma davam etsin, İranın neft ixracı artsın, lakin eyni zamanda OPEC+ bazarı qorumaq üçün hasilatı nəzarətdə saxlasın və qlobal iqtisadi artım ciddi şəkildə zəifləməsin. Bu halda Brent neftinin qiymətinin 70-80 dollar aralığında formalaşması daha ehtimal olunur.
Daha mənfi ssenaridə isə İranın ixracı gözləniləndən sürətli artır, Çin iqtisadiyyatında zəifləmə müşahidə olunur, OPEC+ ölkələri arasında hasilat intizamı zəifləyir və ABŞ-da neft istehsalı yüksəlir. Belə şəraitdə Brent neftinin qiyməti 65-70 dollar səviyyəsinə qədər geriləyə bilər.
Brentin 55-60 dollar səviyyəsinə düşməsi üçün isə daha ciddi amillərin eyni vaxtda baş verməsi lazımdır. Buraya İran neftinin tam həcmdə bazara qayıtması, qlobal iqtisadiyyatda resessiyanın başlaması, OPEC+ ölkələrinin hasilat məhdudiyyətlərini ləğv etməsi və ABŞ-da şist nefti istehsalının əhəmiyyətli dərəcədə artması daxildir. Hazırda bu ssenarinin reallaşma ehtimalı daha aşağı qiymətləndirilir.
Yaxın aylarda neft bazarının istiqamətini əsasən ABŞ və İran arasında əldə olunan razılaşmanın praktik nəticələri, İranın ixrac həcmləri, OPEC+ qərarları, ABŞ-ın neft ehtiyatları, Çin iqtisadiyyatının vəziyyəti, ABŞ-da faiz dərəcələri və inflyasiya göstəriciləri, eləcə də Yaxın Şərqdə geosiyasi vəziyyət müəyyən edəcək.
Mövcud vəziyyətə əsasən Brent neftinin yalnız ABŞ-İran yaxınlaşmasına görə 60 dollara enməsi əsas ssenari hesab edilmir. Bazar artıq geosiyasi risklərin müəyyən hissəsini qiymətlərdə nəzərə alıb.
Buna görə də hazırda ən real qiymət diapazonu 70-80 dollar hesab olunur. Qiymətin 65–70 dollara düşməsi mümkündür, lakin 60 dollar və daha aşağı səviyyələr üçün qlobal iqtisadi zəifləmə, təklifin əhəmiyyətli artması və OPEC+ tərəfindən bazarın kifayət qədər müdafiə olunmaması kimi bir neçə güclü amilin eyni vaxtda baş verməsi tələb olunur. Bu səbəbdən 60 dollar ssenarisi mümkün olsa da, hazırkı mərhələdə əsas gözlənti kimi deyil, alternativ ssenari kimi qiymətləndirilir.
Akif Nəsirli
Globalinfo.az
