Son 10 ildə casus proqramlar (spyware) yalnız “kompüterə virus düşdü” səviyyəsində texnologiya olmaqdan çıxaraq dövlətlərarası rəqəmsal kəşfiyyat alətinə çevrilib. Bu proqramlar adi istifadəçi üçün nəzərdə tutulmur və əsasən hökumətlər, xüsusi xidmət orqanları, hüquq-mühafizə və bəzi hallarda milli təhlükəsizlik strukturları tərəfindən alınır. Ən bahalı casus proqramların qiyməti milyonlarla dollarla ölçülür, çünki onlar sadəcə məlumat oğurlamır telefonun kamera, mikrofon, mesajlaşma tətbiqləri, lokasiya və fayl sisteminə demək olar ki, tam nəzarət yarada bilir.

Lent.az bu proqramları təqdim edir:

Casus proqram nədir?

Casus proqram istifadəçinin xəbəri olmadan cihaz üzərində müşahidə aparmağa imkan verən proqram təminatıdır. Ən inkişaf etmiş versiyalar telefon və ya kompüterə gizli daxil olur, yazışmaları, zəngləri, kontaktları, şəkilləri, yerləşmə məlumatlarını toplaya bilir. Bəzi inkişaf etmiş sistemlər cihazın mikrofonunu və kamerasını uzaqdan aktivləşdirə bilir. Pegasus kimi bəzi alətlər “zero-click” hücumu ilə işləyə bilər yəni istifadəçi linkə klik etmədən belə yoluxma mümkündür.

Niyə bu proqramlar bu qədər bahadır?

Bahalı olmasının əsas səbəbi onların arxasında çox mürəkkəb texnologiyanın dayanmasıdır:

əməliyyat sistemlərində əvvəllər məlum olmayan boşluqlardan istifadə;

iOS və Android müdafiələrini keçə bilməsi;

daimi yenilənən exploit bazası;

milyonlarla dollarlıq təhlükəsizlik araşdırmaları;

dövlət səviyyəli texniki xidmət və dəstək;

fərdi müqavilələr və məxfilik.

Sadə dillə desək: adi telefon izləmə tətbiqi ilə Pegasus arasındakı fərq “oyuncaq dron” ilə hərbi pilotsuz aparat arasındakı fərq kimidir.

1. Pegasus dünyanın ən məşhur və ən bahalı casus proqramlarından biri

Pegasus dünyanın ən tanınmış kommersiya casus proqramıdır və İsrailin NSO Group şirkəti tərəfindən hazırlanıb. Bu sistem əsasən dövlət qurumlarına satılır və yüksək səviyyəli telefon nəzarəti üçün istifadə edilir. Araşdırmalara görə, Pegasus iPhone və Android cihazlara daxil olaraq demək olar ki, bütün şəxsi məlumatlara çıxış əldə edə bilir.

Pegasus nə edə bilir?

SWhatsApp, Telegram, Signal, SMS və e-poçt məlumatlarına çıxış;

GPS lokasiyanın izlənməsi;

telefon kamerasının və mikrofonunun aktivləşdirilməsi;

faylların, şəkillərin və kontaktların çıxarılması;

zəng tarixçəsinin və brauzer məlumatlarının toplanması.

Mediada yayılan sənədlərə görə Pegasus lisenziyalarının qiyməti milyonlarla dollara çata bilir və hədəf sayı artdıqca müqavilələr daha da bahalaşır. Açıq mənbələrdə bir neçə milyon dollarlıq müqavilələrdən bəhs edilir, lakin şirkətin rəsmi qiymət siyahısı yoxdur.

2. Predator “Pegasusun rəqibi”

Predator son illərdə ən çox müzakirə olunan casus proqramlardan biridir. O, xüsusilə Avropada jurnalist və siyasətçilərin telefonlarının izlənməsi iddiaları ilə gündəmə gəlib. Tədqiqatçılar onu Pegasusdan sonra ən güclü kommersiya casus sistemlərindən biri hesab edir.

Predatorun əsas üstünlüyü:

yüksək səviyyəli gizlilik;

mobil cihazlara uzaqdan nüfuzetmə;

geniş məlumat toplama imkanları;

dövlət müştəriləri üçün fərdi konfiqurasiya.

3. FinFisher (FinSpy)

FinFisher uzun illər hökumət səviyyəsində izləmə sistemi kimi tanınıb. O, həm kompüterlərə, həm də mobil cihazlara qarşı istifadə oluna bilir. Beynəlxalq hesabatlarda müxtəlif ölkələrdə jurnalistlər və fəallara qarşı istifadəsi ilə bağlı iddialar yer alıb.

Bu proqram:

klaviatura yazılarını izləyə,

mesajları toplaya,

fayllara çıxış əldə edə,

bəzi hallarda uzaqdan nəzarət yarada bilir.

4. Cellebrite UFED klassik casus proqram deyil, amma çox bahalı rəqəmsal ekspertiza sistemi

Cellebrite UFED birbaşa virus tipli casus proqram hesab edilmir. Bu, daha çox hüquq-mühafizə və ekspertiza sistemi kimi tanınır. Məqsəd telefonun içindəki məlumatları çıxarmaqdır. Bir sıra beynəlxalq hesabatlarda onun hüquq-mühafizə orqanları tərəfindən istifadə olunduğu qeyd edilir.

Bu sistem:

silinmiş faylları bərpa edə,

telefon məlumatlarını çıxara,

bəzi cihazların təhlükəsizlik qatını aşa bilir.

5. DevilsTongue və digər elit casus sistemləri

DevilsTongue və Subzero kimi daha az tanınan sistemlər də mövcuddur. Bunlar çox vaxt dövlət sifarişləri ilə istifadə edilir və texniki baxımdan yüksək səviyyəli kəşfiyyat imkanları təqdim edir.

Casus proqramların gələcəyi

Kibertəhlükəsizlik ekspertləri hesab edir ki, gələcəkdə casus proqramlar daha da “görünməz” olacaq. Süni intellektlə işləyən izləmə sistemləri, biometrik məlumatların analizi və real vaxt davranış monitorinqi artıq inkişaf etdirilir. Bu da şəxsi məxfilik, jurnalist təhlükəsizliyi və dövlət nəzarəti ilə bağlı qlobal müzakirələri gücləndirir.

Qısası, Pegasus, Predator və FinFisher kimi sistemlər sıradan proqram deyil onlar rəqəmsal casusluğun “Rolls-Royce” səviyyəsində alətləridir və qiymətləri texnologiya, gizlilik və dövlət müqavilələri səbəbilə milyonlarla dollar ola bilir.