Özəl sektor hər bir ölkənin iqtisadi inkişafının əsas dayaqlarından biri və birincisi hesab olunur. Məşğulluğun artırılması, rəqabət mühitinin formalaşması, innovasiyaların təşviqi və iqtisadi artımın davamlılığı baxımından özəl şirkətlərin fəaliyyəti xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

Azərbaycanda son illər qeyri-neft sektorunun inkişafı istiqamətində mühüm addımlar atılsa da, müxtəlif səbəblərdən fəaliyyətini dayandıran özəl şirkətlərin sayında artım müşahidə olunur. Bu tendensiya təkcə sahibkarların deyil, bütövlükdə iqtisadiyyatın dayanıqlığı baxımından da ciddi çağırış yaradır.

Şirkətlərin fəaliyyətini dayandırmasının başlıca səbəblərindən biri maliyyə resurslarına çıxış imkanlarının məhdud olmasıdır. Kiçik və orta sahibkarlar üçün kommersiya kreditlərinin yüksək faiz dərəcələri, ciddi girov tələbləri və qısa geriödəmə müddətləri biznesin inkişafını əhəmiyyətli dərəcədə məhdudlaşdırır. Nəticədə yeni investisiyalar azalır, dövriyyə kapitalı çatışmazlığı yaranır və müəssisələrin bazarda qalması çətinləşir.

Digər mühüm amil inflyasiya və istehsal xərclərinin artmasıdır. Xammalın, logistika xidmətlərinin, enerji resurslarının və əməkhaqqının bahalaşması xüsusilə kiçik müəssisələrin mənfəət marjasını azaldır. Böyük şirkətlər qiymət artımlarını bazara ötürə bildikləri halda, kiçik bizneslər rəqabət səbəbindən bunu tam şəkildə edə bilmirlər.

Eyni zamanda, daxili bazarın məhdudluğu və alıcılıq qabiliyyətinin zəifləməsi də özəl sektorun inkişafına mənfi təsir göstərir. İstehlak tələbinin azalması satış həcmlərinin aşağı düşməsinə, bu isə müəssisələrin gəlirlərinin azalmasına səbəb olur. Bununla yanaşı, bir çox yerli şirkətin idxal olunan xammal və avadanlıqlardan asılı olması onları beynəlxalq bazarlarda qiymət dəyişikliklərinə və valyuta risklərinə qarşı həssas edir.

Kiçik və orta sahibkarların qarşılaşdığı problemlər yalnız maliyyə məsələləri ilə məhdudlaşmır. İnzibati prosedurların mürəkkəbliyi, yüksək əməliyyat xərcləri, peşəkar işçi qüvvəsinin çatışmazlığı, rəqəmsal texnologiyaların tətbiqində gerilik və bazara çıxış imkanlarının məhdudluğu onların rəqabət qabiliyyətini zəiflədir. Hüquqi mühitin sabitliyi və proqnozlaşdırıla bilməsi də sahibkarlar üçün mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Tez-tez dəyişən iqtisadi şərait və biznes qərarlarına təsir edən qeyri-müəyyənlik uzunmüddətli investisiyaların həcmini azalda bilir.

Dünya təcrübəsi və Azərbaycan üçün mümkün həll yolları

Beynəlxalq təcrübə göstərir ki, kiçik və orta sahibkarlığın inkişafı üçün yalnız maliyyə dəstəyi kifayət etmir. Almaniyada iqtisadiyyatın əsas sütunlarından biri hesab edilən “Mittelstand” modeli çərçivəsində kiçik və orta müəssisələr aşağı faizli uzunmüddətli kreditlər, dövlət zəmanətli maliyyələşmə, peşə təhsili sistemi və ixrac təşviqi proqramları ilə dəstəklənir. Bu yanaşma həmin müəssisələrin uzunmüddətli fəaliyyətini və rəqabət qabiliyyətini təmin edir.

Cənubi Koreya iqtisadi inkişaf strategiyasında kiçik sahibkarlığın gücləndirilməsini prioritet istiqamətə çevirərək güzəştli kreditlər, texnologiya parkları, innovasiya fondları və ixrac subsidiyaları vasitəsilə minlərlə rəqabətqabiliyyətli müəssisənin formalaşmasına nail olub. Estoniya isə rəqəmsal dövlət xidmətlərinin tətbiqi nəticəsində biznes qeydiyyatı, vergi hesabatları və digər inzibati prosedurları maksimum sadələşdirərək sahibkarların vaxt və maliyyə itkilərini minimuma endirib. Sinqapurun təcrübəsi göstərir ki, sabit hüquqi mühit, şəffaf vergi sistemi və innovasiyaların dəstəklənməsi ölkənin investisiya cəlbediciliyini əhəmiyyətli dərəcədə artırır.

Azərbaycan üçün də bu istiqamətdə kompleks yanaşmanın tətbiqi vacibdir. Sahibkarların maliyyə resurslarına çıxış imkanlarının genişləndirilməsi, aşağı faizli kredit proqramlarının artırılması, dövlət zəmanətli maliyyə mexanizmlərinin inkişaf etdirilməsi və alternativ maliyyələşdirmə alətlərinin yaradılması biznes mühitinin güclənməsinə töhfə verə bilər.

Bununla yanaşı, vergi və inzibati prosedurların daha da sadələşdirilməsi, qanunvericiliyin sabitliyinin təmin olunması, rəqəmsallaşmanın sürətləndirilməsi, innovativ layihələrin dəstəklənməsi və sahibkarların hüquqlarının etibarlı qorunması özəl sektorun dayanıqlı inkişafı üçün mühüm əhəmiyyət daşıyır. Yerli istehsalın və ixrac potensialının artırılması, peşəkar kadr hazırlığının gücləndirilməsi və rəqabət mühitinin daha da sağlamlaşdırılması isə uzunmüddətli perspektivdə iqtisadi artımın əsas təminatçılarından biri ola bilər.

Nəticə etibarilə, özəl şirkətlərin fəaliyyətini dayandırmasının qarşısının alınması ayrı-ayrı dəstək tədbirləri ilə deyil, maliyyə, hüquq, vergi, innovasiya və insan kapitalını əhatə edən kompleks iqtisadi siyasət vasitəsilə mümkündür. Dünya təcrübəsi də göstərir ki, güclü və dayanıqlı özəl sektor yalnız sahibkarların deyil, bütövlükdə ölkə iqtisadiyyatının rəqabət qabiliyyətini və davamlı inkişafını müəyyən edən əsas amillərdən biridir.İki əsas yarımbaşlıq saxlanılıb, digər bütün yarımbaşlıqlar çıxarılıb və məqalənin məntiqi axını qorunub. Bu variant qəzet və analitik jurnal formatına daha uyğundur.

Akif Nəsirli
Globalinfo.az