Bakının Baş Planı çərçivəsində həyata keçirilən yenidənqurma prosesi şəhərin inkişaf strategiyasının ayrılmaz hissəsidir. Əhalisi artan, iqtisadi aktivliyi genişlənən və yeni infrastruktur layihələri ilə böyüyən paytaxt üçün bu dəyişikliklər müəyyən mənada qaçılmazdır. Köhnə yaşayış fondunun yenilənməsi, təhlükəli binaların sökülməsi və müasir şəhərsalma prinsiplərinin tətbiqi uzunmüddətli inkişaf baxımından zəruri hesab olunur. Lakin bu prosesin ən həssas və mübahisəli tərəfi kompensasiya məsələsidir. Xüsusilə şəhərin mərkəzi hissələrində yerləşən kiçik mənzillərin sahibləri üçün mövcud mexanizm ciddi sosial suallar doğurur.

Məhz bu problem son günlər Milli Məclisdə də müzakirə mövzusuna çevrilib. Parlamentdə səsləndirilən fikirlər arasında diqqət çəkən məqamlardan biri 30 kvadratmetrə qədər olan mənzillər üçün xüsusi kompensasiya əmsalının tətbiqi ilə bağlı təklif olub. Bu əmsalın tətbiqi ilə 30 kvadratmetrə qədər sahəsi olan mənzil sahibləri daha böyük məbləğdə kompensasiya ala biləcək. Bu təşəbbüs Bakının mərkəzində yaşayan minlərlə sakin tərəfindən mühüm və ümidverici yenilik kimi qarşılanır. Çünki söhbət yalnız kompensasiya məbləğinin artırılmasında deyil, insanların yaşadıqları mühitdə qalmaq imkanının qorunmasından gedir.

Mövcud sistem ilk baxışda ədalətli görünür. Mənzillərin kompensasiyası əsasən kvadratmetr üzrə hesablanır və bütün vətəndaşlara eyni standart tətbiq edilir. Kağız üzərində bu yanaşma bərabərlik təsiri bağışlayır. Ancaq praktiki nəticələr göstərir ki, eyni kvadratmetr qiyməti hər kəs üçün eyni imkan yaratmır.

Problemin kökündə duran əsas həqiqət ondan ibarətdir ki, mənzilin dəyəri yalnız onun sahəsi ilə müəyyən edilmir. Yaşayış yerinin yerləşdiyi ərazi, ətraf infrastruktur, nəqliyyat imkanları, sosial əlaqələr və formalaşmış həyat tərzi də mənzilin real dəyərinin ayrılmaz hissəsidir. Şəhərin mərkəzində yerləşən 25 kvadratmetrlik mənzildə yaşayan bir sakin sadəcə dörd divara sahib deyil. O, illər ərzində həmin ərazidə öz sosial mühitini formalaşdırıb, iş yerinə, məktəbə, xəstəxanaya, ictimai nəqliyyata və gündəlik həyatını təşkil edən xidmətlərə uyğunlaşaraq yaşayır.
Yenidənqurma zamanı verilən kompensasiya isə çox vaxt həmin insanın bu mühitdə qalmasına imkan vermir. Çünki aldığı vəsaitlə eyni ərazidə yeni mənzil almaq artıq mümkün olmur. Nəticədə sakin ya şəhərin daha ucqar hissələrinə köçməyə, ya da kirayə bazarına üz tutmağa məcbur qalır.

Burada artıq söhbət iqtisadi problemdən deyil, struktur bərabərsizlikdən gedir.

Məsələn, 60 kvadratmetrlik mənzilin sahibi kompensasiya aldıqdan sonra müəyyən qədər əlavə vəsait hesabına eyni məhəllədə və ya yaxın ərazidə yeni mənzil əldə edə bilir. Lakin 25 kvadratmetrlik mənzilin sahibi eyni bazar reallığı ilə üzləşdikdə tamamilə fərqli vəziyyətə düşür. O, ya şəhərin kənarına köçməli, ya da ömür boyu topladığı əmlakını itirərək kirayəçiyə çevrilməlidir.

Bu halda hər iki vətəndaşa eyni kvadratmetr qiyməti tətbiq olunsa da, onların əldə etdiyi nəticə eyni olmur. Sistem hamıya eyni rəqəmi verir, amma hamıya eyni imkanı yaratmır. Formal bərabərlik mövcud olsa da, real bərabərlik təmin edilmir.

Milli Məclisdə müzakirə edilən xüsusi kompensasiya əmsalı məhz bu problemi aradan qaldırmağa yönəlib. Təklifin mahiyyəti kiçik sahəli mənzillərin bazardakı zəif mövqeyini nəzərə almaq, onların kompensasiya imkanlarını gücləndirməkdir. Bu, sadəcə əlavə maliyyə ödənişi deyil. Bu, dövlətin mövcud sistemdəki struktur fərqi tanıması deməkdir.

Əmsalın tətbiqi o mənaya gəlir ki, kiçik mənzil sahibi bazarda obyektiv olaraq daha zəif vəziyyətdədir və bu zəiflik onun şəxsi seçimi və ya günahı deyil. Mövcud sistem bu fərqi nəzərə almadıqca kompensasiya məbləği nə qədər artsa da, problemin mahiyyəti dəyişməyəcək.
Bəzi hallarda bu təşəbbüs əlavə büdcə yükü kimi təqdim olunur. Lakin məsələyə daha geniş baxdıqda fərqli mənzərə ortaya çıxır. Çünki 30 kvadratmetrə qədər olan mənzillər ümumi yaşayış fondunun nisbətən kiçik hissəsini təşkil edir. Buna görə də xüsusi əmsalın tətbiqi dövlət büdcəsi üçün kritik maliyyə yükü yaratmır.

Əvəzində, ədalətli kompensasiya mexanizmi yenidənqurma layihələrinin sürətlənməsinə, məhkəmə çəkişmələrinin azalmasına və ictimai narazılığın minimuma enməsinə şərait yarada bilər. Layihələrin gecikməsi nəticəsində yaranan iqtisadi itkilər, hüquqi prosedurlar və sosial gərginliyin idarə olunmasına sərf edilən resurslar çox zaman birbaşa kompensasiya xərclərindən daha böyük olur.

Dünya təcrübəsi də bu yanaşmanı təsdiqləyir. Türkiyənin şəhər dönüşümü proqramlarında, Cənubi Koreyanın yenidənqurma kooperativləri modelində və Sinqapurun köçürmə siyasətində əsas prinsip ondan ibarətdir ki, sakin yenidənqurma nəticəsində əvvəlki yaşayış standartından aşağı düşməməlidir. Müxtəlif ölkələr bu prinsipi fərqli mexanizmlərlə həyata keçirsələr də, ümumi məqsəd eynidir: şəhərin inkişafı insanın hesabına baş verməməlidir.

Bakıda vəziyyəti daha da mürəkkəbləşdirən amillərdən biri kirayə bazarındakı qiymət artımıdır. Kompensasiya alaraq müvəqqəti kirayə mənzilə köçən vətəndaş qısa müddət ərzində aldığı vəsaitin əhəmiyyətli hissəsini kirayə xərclərinə yönəltməli olur. Bu isə onu yeni mənzil almaq imkanından daha da uzaqlaşdırır.

Əgər xüsusi kompensasiya əmsalı ilə yanaşı, müvəqqəti kirayə dəstəyi mexanizmləri də tətbiq edilsə, keçid dövrü sakinlər üçün daha təhlükəsiz və idarəedioən olar. Əks halda yenidənqurma prosesi bir çox ailələr üçün sosial enişə çevrilə bilər.

Əslində burada müzakirə olunan məsələ təkcə kompensasiya rəqəmləri deyil. Söhbət şəhərin necə inkişaf etməsindən və bu inkişafın kimlərin maraqlarına xidmət etməsindən gedir. Yenidənqurma modernləşmənin vacib elementi hesab olunsa da, onun sosial dəyəri çox zaman statistik göstəricilərdə deyil, insanların həyat hekayələrində əksini tapır.

Milli Məclisdə gündəmə gətirilən xüsusi kompensasiya əmsalı təşəbbüsü məhz bu görünməyən sosial xərci görünən etməyə çalışır. O, dövlət qarşısında sadə, lakin vacib bir sual qoyur: şəhərin inkişafı nəticəsində ən həssas qrupun həyat şəraiti pisləşməlidirmi?

Bu sualın cavabı yalnız iqtisadi deyil, siyasi və sosial xarakter daşıyır. Əgər xüsusi əmsal mexanizmi qəbul edilərsə, bu, Bakının mərkəzində yaşayan minlərlə kiçik mənzil sahibi üçün həqiqətən də şad xəbər olacaq. Çünki ilk dəfə olaraq kompensasiya sistemində təkcə kvadratmetrlər deyil, insanların real həyat imkanları, sosial mövqeyi və yaşadıqları mühitlə bağlı hüquqları da nəzərə alınmış olacaq.

Bu isə sadəcə texniki düzəliş deyil. Bu, şəhərin gələcəyinin kimin üçün qurulduğuna dair verilən siyasi qərardır.

Akif Nəsirli
Globalinfo.az