Özəl ali və orta təhsil müəssisələri, habelə uşaq bağçalarında təhsil haqlarının artması son illər valideynlər arasında ən çox müzakirə olunan mövzulardan birinə çevrilib. Bir tərəfdən özəl təhsil müəssisələri bazar prinsipləri ilə fəaliyyət göstərdiklərini bildirir, digər tərəfdən isə qiymət artımlarının əlçatanlıq, şəffaflıq və xidmət keyfiyyəti baxımından necə tənzimlənməli olduğu sual doğurur. Milli Məclisin Elm və təhsil komitəsinin üzvü, deputat Samir Vəliyev bildirib ki, özəl məktəb, bağça və ali təhsil müəssisələri özəl sektor subyektləri olduğu üçün burada əsas yanaşma sərbəst bazar prinsiplərinə söykənməlidir. Deputat əlavə edib ki, ümumi bahalaşma və yaşayış xərclərinin yüksəlməsi də özəl təhsil sektorunda qiymət artımlarını şərtləndirən əsas səbəblərdən biridir. Ancaq təhsil haqları da yüksəkdir.
Bəs buna nəzarət mümkündürmü?
Qeyd edək ki, ADA-nı kənara qoysaq, Azərbaycanın digər universitetlərini Gürcüstan və Ermənistan universitetləri ilə müqayisə edəndə maraqlı mənzərə yaranır. Məsələn, Xəzər Universitetində beynəlxalq tələbələr üçün illik təhsil haqqı əksər proqramlar üzrə 5 min ABŞ dollarıdır. Gürcüstanda isə “Caucasus University”ində biznes, iqtisadiyyat və kompüter elmləri üzrə illik təhsil haqqı təxminən 5-5,5 min dollar səviyyəsindədir. Ancaq dövlət universitetlərinə baxdıqda fərq daha aydın görünür. Məsələn, Tiflis Dövlət Universitetində gürcüdilli bakalavr proqramları üzrə illik təhsil haqqı 2250 lari (təxminən 800-850 ABŞ dolları) təşkil edir.
Azərbaycanda isə dövlət universitetlərində bir çox ixtisas üzrə illik təhsil haqqı 2000-4500 manat arasında dəyişir. Xüsusilə hüquq, beynəlxalq münasibətlər, biznesin idarə edilməsi və informasiya texnologiyaları sahələrində ödənişlər daha yüksəkdir.
Ermənistanda fəaliyyət göstərən Ermənistan Amerika Universiteti (American University of Armenia) regionun ən bahalı ali məktəblərindən hesab olunur və illik təhsil haqqı bir sıra proqramlar üzrə 5-7 min dollar aralığındadır.
Dövlət universitetləri üzrə ən aşağı təhsil haqları Gürcüstandadır. Azərbaycanın dövlət universitetlərində qiymətlər Gürcüstanla müqayisədə daha yüksəkdir. Azərbaycanın aparıcı özəl universitetləri ilə Gürcüstanın nüfuzlu özəl universitetləri arasında ciddi qiymət fərqi yoxdur. Ermənistanın bəzi beynəlxalq yönümlü universitetləri isə həm Azərbaycan, həm də Gürcüstan universitetləri ilə müqayisədə daha bahalıdır. Region ölkələrinin ali təhsil bazarının müqayisəsi göstərir ki, Azərbaycan xüsusilə dövlət universitetlərində təhsil haqlarının səviyyəsinə görə Gürcüstanı qabaqlayır, özəl ali məktəblərdə isə qiymətlər əsasən Ermənistan və Gürcüstanın aparıcı universitetləri ilə eyni diapazonda dəyişir.
Liberal İqtisadçılar Birliyinin sədri Akif Nəsirli mövzu ilə bağlı Musavat.com-a deyib ki, özəl təhsil müəssisələrinin qiymətlərini bazar prinsipləri ilə formalaşdırması normal hesab olunur: “Çünki onların xərcləri müəllim maaşları, icarə, kommunal xidmətlər, texnologiya, təhlükəsizlik və digər əməliyyat xərclərinin artımından birbaşa təsirlənir. Buna görə dövlətin təhsil haqlarına birbaşa qiymət limiti qoyması bazarın fəaliyyətinə mənfi təsir göstərə, hətta bəzi müəssisələrin xidmət keyfiyyətini aşağı salmasına səbəb ola bilər. Lakin o demək deyil ki, sahə tamamilə nəzarətsiz qalmalıdır. Dövlət qiymətlərin özünə deyil, qiymət formalaşmasının şəffaflığına nəzarət edə bilər. Məsələn, təhsil müəssisələri illik ödəniş artımlarını əvvəlcədən elan etməli, valideynlərə artımın səbəblərini izah etməli və müqavilə müddətində gözlənilməz əlavə ödənişlər tətbiq etməməlidirlər”. Ekspert bildirib ki, eyni zamanda, rəqabətin artırılması da vacibdir: “Bazarda daha çox keyfiyyətli özəl məktəb, bağça və universitet fəaliyyət göstərdikcə qiymətlər üzərində təbii tənzimləmə mexanizmi yaranır. Rəqabət az olduqda isə müəssisələr daha rahat şəkildə yüksək qiymətlər müəyyən edə bilirlər”.
İqtisadçının sözlərinə görə, əlçatanlığın artırılması üçün dövlət birbaşa qiymətə müdaxilə etmək əvəzinə təhsil vauçerləri, vergi güzəştləri və ya aztəminatlı ailələr üçün qismən təhsil subsidiyaları tətbiq edə bilər: “Bu halda həm özəl müəssisə bazar şərtləri ilə işləyərək gəlir əldə edir, həm də ailələrin maliyyə yükü azalır. Bundan başqa, özəl təhsil müəssisələrinin fəaliyyət nəticələri barədə daha açıq hesabatlılıq sistemi yaradılması faydalı olardı. Valideyn ödədiyi yüksək təhsil haqqının qarşılığında hansı keyfiyyəti aldığını daha aydın görə bilsə, bazarda qiymət-keyfiyyət balansı da daha sağlam formalaşar. Yəni optimal yanaşma sərt qiymət tənzimlənməsi deyil, şəffaflıq, rəqabətin genişləndirilməsi, istehlakçı hüquqlarının qorunması və ehtiyacı olan ailələr üçün dəstək mexanizmlərinin yaradılmasıdır. Bu model həm sahibkarın investisiya və qazanc maraqlarını qoruyur, həm də təhsilin geniş əhali qrupları üçün əlçatan qalmasına kömək edir”.
