Prezident İlham Əliyev “Euronews” televiziyasına müsahibəsində gələn ayın əvvəlində Azərbaycanda yeni yataqdan qaz hasilatına başlanılacağını açıqladı. Bu bəyanat təkcə enerji sektoruna aid texniki xəbər deyil, həm də Azərbaycanın Avropa enerji təhlükəsizliyində rolunun genişlənməsi ilə bağlı mühüm strateji mesajdır. Dövlət başçısının vurğuladığı əsas məqam ondan ibarətdir ki, Azərbaycan üzərinə düşən öhdəlikləri yerinə yetirib, hasilatı artırıb və ixrac infrastrukturunu vaxtında qurub. Lakin buna baxmayaraq, Avropa tərəfi eyni səviyyədə siyasi və maliyyə öhdəliyi nümayiş etdirmir.
Məhz burada son illərin əsas enerji paradoksu ortaya çıxır: Avropa Azərbaycan qazına ehtiyac duyur, amma həmin qazın hasilatı və nəqli üçün tələb olunan uzunmüddətli investisiya riskini tam şəkildə bölüşmək istəmir.
Azərbaycan Avropanın enerji təhlükəsizliyində necə əsas tərəfdaşa çevrildi?
Rusiya-Ukrayna müharibəsindən sonra Avropa üçün enerji məsələsi iqtisadi mövzudan çıxaraq geosiyasi təhlükəsizlik məsələsinə çevrildi. Rus qazından yüksək asılılıq Avropa üçün ciddi strateji risk yaratdı və Brüssel alternativ mənbələr axtarmağa başladı. Bu prosesdə Azərbaycan ən real və hazır tərəfdaşlardan biri kimi ön plana çıxdı.
SOCAR və beynəlxalq tərəfdaşlar “Şahdəniz”, “Abşeron”, “Ümid-Babək” kimi yataqların işlənməsini sürətləndirdi. Eyni zamanda Cənub Qaz Dəhlizi vasitəsilə Avropaya qaz nəqli artırıldı. Bu gün Azərbaycan qazı İtaliya, Yunanıstan, Bolqarıstan, Rumıniya, Macarıstan və digər Avropa ölkələrinin enerji balansında mühüm yer tutur.
Azərbaycan faktiki olaraq Avropaya verdiyi sözü yerinə yetirib. Hətta Avropadan gözlənilən genişmiqyaslı maliyyə dəstəyi olmadan belə hasilat artımını əsasən öz resursları və tərəfdaş investisiyaları hesabına təmin edib.
Ursula fon der Leyenin Bakı səfəri və memorandumun siyasi mahiyyəti
2022-ci ilin iyulunda Avropa Komissiyasının sədri Ursula fon der Leyen Bakıya səfər etdi və Azərbaycanla Avropa İttifaqı arasında enerji sahəsində strateji tərəfdaşlığa dair memorandum imzalandı. Həmin dövrdə bu sənəd Avropanın Azərbaycan qazına olan marağının ən yüksək nöqtəsi kimi təqdim edilirdi.
Memoranduma əsasən, Azərbaycan 2027-ci ilə qədər Avropaya qaz ixracını ən azı iki dəfə artırmalı idi. Ursula fon der Leyen Azərbaycanı “etibarlı və vacib tərəfdaş” adlandırmışdı. Sənəd siyasi baxımdan əhəmiyyətli idi və Bakı-Brüssel enerji əməkdaşlığında yeni mərhələ kimi qiymətləndirilirdi.
Lakin memorandumun əsas problemi onun hüquqi baxımdan məcburedici beynəlxalq müqavilə olmaması idi. Burada konkret alıcılıq öhdəliyi, uzunmüddətli qaz alış zəmanəti və ya maliyyə mexanizmi nəzərdə tutulmayıb. Başqa sözlə, Azərbaycan hasilatı artırmaq üçün milyardlarla dollar sərmayə yatırmağa hazır olduğunu göstərdi, Avropa isə əsasən siyasi dəstək bəyanatları ilə kifayətləndi. Bu qeyri-bərabər yanaşma Bakının strateji risklərini artırır.
Avropa niyə maliyyə ayırmaqdan çəkinir?
Avropa maliyyə institutlarının Cənub Qaz Dəhlizinin genişləndirilməsinə ehtiyatla yanaşmasının əsas səbəbi Avropa İttifaqının uzunmüddətli enerji strategiyasıdır. Brüssel artıq “yaşıl keçid” siyasətini prioritet elan edib və 2050-ci ilə qədər karbon neytrallığı hədəfi müəyyənləşdirib.
Avropa İnvestisiya Bankı 2019-cu ildən etibarən karbohidrogen layihələrinin maliyyələşdirilməsini məhdudlaşdırmağa başlayıb. Bundan əlavə, Avropa Komissiyasının “Fit for 55” proqramı 2030-cu ilə qədər karbon emissiyalarının 55 faiz azaldılmasını nəzərdə tutur. Belə bir siyasi atmosferdə qaz layihələrinə uzunmüddətli və iri həcmli investisiya qoyuluşu Avropa üçün həm siyasi, həm də ekoloji baxımdan həssas məsələdir.
Digər tərəfdən, Avropa qaz istehlakının gələcəkdə azalacağını hesab edir. Bərpa olunan enerji mənbələri, hidrogen texnologiyaları və enerji transformasiyası qazın rolunu tədricən zəiflədə bilər. Buna görə də Avropa ölkələri uzunmüddətli müqavilələrdən daha çox qısamüddətli və çevik mexanizmlərə üstünlük verirlər.
Burada başqa mühüm faktor da var: Avropa İttifaqının daxilində vahid enerji siyasəti tam formalaşmayıb. Şərqi Avropa ölkələri Azərbaycan qazını strateji ehtiyac hesab etsələr də, Almaniya, Fransa və Niderland kimi dövlətlər yaşıl keçid siyasətinə daha sərt yanaşırlar. Bu daxili parçalanma Brüsselin vahid və uzunmüddətli öhdəlik götürməsini çətinləşdirir.
Azərbaycanın əsas riski nədir?
Azərbaycanın qarşısındakı əsas risk ondan ibarətdir ki, qaz hasilatının artırılması çox böyük maliyyə və zaman tələb edir. Yeni yataqların işlənməsi, kompressor stansiyalarının tikilməsi, TANAP və TAP boru xətlərinin genişləndirilməsi milyardlarla dollar investisiya deməkdir. Bu investisiyaların geri dönüşü isə onilliklər tələb edir.
Əgər Avropa gələcəkdə qaz istehlakını sürətlə azaltmaq qərarına gəlsə, bütün risk Azərbaycanın üzərində qala bilər. Bu halda Bakı böyük infrastruktur xərcləri çəkmiş, lakin bazar təminatını tam əldə edə bilməmiş ölkəyə çevrilə bilər.
Məhz buna görə 2022-ci ildə imzalanmış memorandumun gələcəkdə daha konkret hüquqi öhdəliklər yaradan beynəlxalq sazişə çevrilməsi vacib görünür. Azərbaycan hasilatı artırmaq üçün sərmayə qoyursa, Avropa da uzunmüddətli alış öhdəlikləri və maliyyə mexanizmləri ilə prosesdə iştirak etməlidir.
Bakı hansı strategiyanı seçməlidir?
Mövcud reallıq Azərbaycanın emosional deyil, tam rasional enerji siyasəti yürütməsini tələb edir. Əgər Avropa əlavə qaz istəyirsə, o zaman hasilat və infrastruktur layihələrinin maliyyələşdirilməsində də iştirak etməlidir. Əks halda bütün yükün Azərbaycanın üzərinə düşməsi strateji baxımdan risklidir.
Bu baxımdan hasilatın plansız və sürətli şəkildə artırılması doğru olmazdı. Məsələn, bazar təminatı olmadan hasilatın 100 milyard kubmetrə çatdırılması iqtisadi cəhətdən riskli addım ola bilər. Çünki istifadə edilməyən infrastruktur gələcəkdə əlavə maliyyə yükünə çevrilə bilər.
Azərbaycan ötən il Avropaya təxminən 12,5 milyard kubmetr qaz ixrac edib. Əgər Avropa daha böyük həcmdə qaz tələb edirsə, bu zaman həm investisiya, həm də uzunmüddətli müqavilə məsuliyyətini bölüşməlidir.
Əks halda Bakı alternativ bazarlar axtarmağa məcbur olacaq. Türkiyə artıq yalnız tranzit ölkə deyil, həm də böyük istehlak bazarına çevrilib. Balkanlar, Mərkəzi Avropa və perspektivdə mayeləşdirilmiş qaz texnologiyaları vasitəsilə digər regionlar Azərbaycan üçün alternativ istiqamətlər ola bilər.
Azərbaycan qaz ixrac edən dövlətdən enerji dövlətinə çevrilə bilərmi?
Bugünkü əsas strateji sual budur: Azərbaycan yalnız qaz ixracatçısı olaraq qalacaq, yoxsa daha geniş enerji mərkəzinə çevriləcək?
Dünya enerji bazarı transformasiya dövrünə daxil olub. Qaz yaxın illərdə mühüm enerji resursu olaraq qalacaq, lakin uzunmüddətli perspektivdə yaşıl enerji tendensiyası güclənəcək. Buna görə də Azərbaycan qaz gəlirlərindən yalnız yeni hasilat üçün deyil, gələcəyin enerji iqtisadiyyatını qurmaq üçün istifadə etməlidir.
Xəzərdə külək enerjisi layihələri, yaşıl hidrogen istehsalı, regional enerji bağlantıları və elektrik ixracı Azərbaycanın gələcək strategiyasının mühüm hissəsinə çevrilə bilər. Azərbaycan özünü yalnız karbohidrogen ixracatçısı deyil, regional enerji və tranzit mərkəzi kimi yenidən mövqeləndirməyə çalışmalıdır.
Əgər Bakı bu keçidi uğurla idarə edə bilsə, nə Avropanın gələcəkdə qaz istehlakını azaltması, nə də qlobal enerji transformasiyası Azərbaycanın enerji sektorundakı rolunu ciddi şəkildə zəiflədə bilməyəcək.
Bu gün Azərbaycan üçün əsas məsələ sadəcə daha çox qaz hasil etmək deyil. Əsas məsələ dəyişən dünya enerji düzənində riskləri düzgün hesablamaq, Avropa ilə münasibətlərdə qarşılıqlı məsuliyyət prinsipini qorumaq və bugünkü qaz gəlirlərini sabahın enerji təhlükəsizliyinə çevirməkdir.
Akif Nəsirli
Globalinfo.az
