Son 20 ilin doğum göstəricilərinə baxanda Azərbaycanda demoqrafik strukturda aydın dönüş nöqtəsi görünür. 2004-2011-ci illər dövründə doğumlar artaraq 170 minə qədər yüksəlmişdi. Bu isə əhalinin daha gənc strukturunu və yüksək reproduktiv potensialını göstərirdi. Lakin 2012-ci ildən sonra ardıcıl və davamlı eniş başlayıb və bu eniş xüsusilə 2017-dən sonra daha kəskin xarakter alıb. 2024-2025 səviyyəsi artıq 100 minin altına yaxınlaşır və bu, əvvəlki pik dövrlə müqayisədə təxminən yarıbayarı azalma deməkdir.
Bu dinamika birbaşa əmək bazarının gələcəyinə təsir edir, çünki doğum sayı bu günün yox, 20-25 il sonrakı əmək qabiliyyətli əhalisinin əsas müəyyənedici faktorudur. Doğumların azalması o deməkdir ki, gələcəkdə əmək bazarına daxil olan gənclərin sayı azalacaq və əmək qabiliyyətli əhali ya sabit qalacaq, ya da tədricən kiçilməyə başlayacaq. Paralel olaraq indiki böyük nəsil yaşlandıqca pensiya yaşına çatacaq və pensiyaçıların sayı artacaq.
Hazırda təxminən 5 milyon civarında məşğul əhali, 1 milyon civarında pensiyaçı fonunda sistem nisbətən balanslı görünür və bir pensiyaçıya təxminən 5 işləyən düşür. Bu model nəsillərarası həmrəylik prinsipi üzərində qurulduğu üçün indiki işləyənlərin ödədiyi sosial sığorta haqları cari pensiyaların maliyyələşməsinə yönəlir. Yəni sistemin dayanıqlığı birbaşa əmək bazarının genişliyindən, rəsmi məşğulluğun səviyyəsindən və əmək haqqı fondunun həcminin artımından asılıdır.
Lakin doğumların uzunmüddətli azalması bu balansı struktur şəkildə dəyişdirir. Əgər hazırkı trend davam edərsə, 15-25 il sonra əmək bazarına daxil olan gənclərin sayı bugünkündən xeyli az olacaq, eyni zamanda pensiya yaşına çatan böyük nəsil səbəbi ilə pensiyaçıların sayı artacaq. Bu isə avtomatik olaraq “bir pensiyaçıya düşən işləyən sayı” göstəricisini azaldır və ehtimal olunan ssenarilərdə bu nisbətin 2-3 rəsmi məşğul əhali səviyyəsinə qədər enməsi mümkündür.
Belə bir vəziyyət pensiya sisteminin özünü maliyyələşdirmə mexanizminə təzyiq yaradır. Çünki sistemin əsas gəlir bazası olan sosial sığorta haqları işləyənlərin sayına və onların əmək haqlarının həcminə bağlıdır. İşləyənlərin sayı azaldıqca və ya artım tempi zəiflədikcə, eyni zamanda pensiyaçıların sayı artdıqca, cari ödənişləri yalnız sığorta haqları ilə qarşılamaq çətinləşə bilər. Bu halda sistem ya dövlət büdcəsindən daha böyük transferlərə ehtiyac duyur, ya da daxili parametrlər dəyişdirilir.
Bu tip demoqrafik dəyişikliklər adətən tək istiqamətli böhran kimi yox, tədricən yaranan fiskal təzyiq kimi özünü göstərir. Dövlətlər belə hallarda pensiya yaşının artırılması, sığorta yükünün yenidən bölüşdürülməsi, qeyri-rəsmi məşğulluğun azaldılması və əmək məhsuldarlığının yüksəldilməsi kimi mexanizmlərlə sistemi adaptasiya etməyə çalışırlar. Lakin bu tədbirlər yalnız qismən kompensasiya yaradır və əsas struktur faktor olan doğum azalmasını tam əvəz etmir.
Nəticə etibarilə, mövcud doğum dinamikası uzunmüddətli perspektivdə Azərbaycanın pensiya sistemində maliyyə gərginliyini artıran əsas amillərdən biridir. Əgər demoqrafik eniş trendi sabitləşməzsə və ya əksinə çevrilməzsə, gələcəkdə pensiya ödənişlərinin dayanıqlığı daha çox dövlət transferlərindən və iqtisadi məhsuldarlığın artımından asılı olacaq. Bu isə o deməkdir ki, sistemin indiki nisbətlərlə işləməsi gələcəkdə çətinləşəcək və ya daha yüksək fiskal yük, ya da institusional islahatlar tələb edəcək.
Çıxış yolu bir neçə istiqamətin birlikdə tətbiqidir. Uzunmüddətli həll doğumların artırılmasıdır, çünki gələcək əmək bazası bundan asılıdır. Qısa müddətdə isə ən real addım rəsmi məşğulluğu artırmaqdır ki, daha çox insan sosial sığorta ödəsin.
Bununla yanaşı əmək məhsuldarlığının artması vacibdir, çünki az sayda işləyən daha çox gəlir yaradarsa, pensiya sistemini saxlamaq mümkün olur.
Yəni problem yalnız doğumla yox, həm əmək bazarı, həm iqtisadiyyat, həm də pensiya islahatları ilə birlikdə həll oluna bilər.
A.NƏSİRLİ
GLOBALİNFO.AZ
