İsrail mümkün gərginləşmənin daimi gözləntisi vəziyyətində yaşayır - İranla birbaşa qarşıdurma ssenariləri müzakirə olunur, Qəzza zolağı ətrafında gərginlik davam edir və şimal sərhədində qeyri-müəyyənlik qalır. Bu şəraitdə ictimaiyyətin diqqəti təbii olaraq hərbi gündəmə və təhlükəsizlik risklərinə yönəlib. Lakin məhz bu gərgin regional fonda İsrail, Azərbaycan və ABŞ arasında strateji əməkdaşlıq inkişaf etməkdədir. Söhbət sabitliyin uzunmüddətli iqtisadi və texnoloji təməllərini formalaşdıran proseslərdən gedir.

Amerikanın Qafqaza marağı

ABŞ-ın vitse-prezidenti J.D. Vens iki gün Bakıda oldu. 10 fevralda Azərbaycan Respublikası Hökuməti ilə Amerika Birləşmiş Ştatları Hökuməti arasında Strateji Tərəfdaşlıq Xartiyasının imzalanma mərasimi baş tutdu. Sənədi Azərbaycan Prezidenti və ABŞ-ın vitse-prezidenti imzaladılar. Xartiya bir sıra sahələrdə - iqtisadiyyat və ticarət, enerji, bağlantı və tranzit, süni intellekt və rəqəmsal inkişaf, eləcə də təhlükəsizlik və müdafiə sahələrində əməkdaşlığın genişləndirilməsini təsbit edir. Üç ay ərzində tərəflər işçi qrupları yaratmaq, onların həyata keçirilməsi üçün konkret layihələr və yol xəritələri müəyyən etmək və illik məsləhətləşmələr üçün müntəzəm mexanizm yaratmaq niyyətindədirlər.

Aydındır ki, bu cür səfərlər həmişə müzakirə üçün daha geniş məsələləri əhatə edir və bəziləri qapalı qapılar arxasında keçirilir. Lakin əsas amil tərəfdaşlığın özünün institusionalizasiyasıdır: bu, yalnız birdəfəlik müqavilələr deyil, qarşılıqlı əlaqənin sistemli arxitekturasıdır. Və bu kontekstdə İsrail vektoru təbii olaraq güclənir.

Münasibətlərin İsrail vektoru

İsrail uzun illərdir ki, Azərbaycanın strateji tərəfdaşı olaraq qalır və onun yüksək texnologiyalar və süni intellekt sahəsində iştirakı yeni gündəmin məntiqi davamı kimi görünür. Bu gün diqqət yalnız proqram təminatı həllərinə deyil, həm də hesablama infrastrukturunun yaradılmasına, məlumat mərkəzlərinin inkişafına, enerji, nəqliyyat, logistika, kənd təsərrüfatı və dövlət idarəçiliyində süni intellekt sistemlərinin tətbiqinə, eləcə də kibertəhlükəsizlik və kritik infrastrukturun qorunmasına yönəlib. Buraya kadr hazırlığı, ekspert mübadiləsi, birgə tədqiqat layihələri və innovativ həllərin sənayeyə və müdafiə texnologiyaları sektoruna inteqrasiyası daxildir. Əsasən, onilliklər boyu davam edə biləcək uzunmüddətli texnoloji tərəfdaşlıq formalaşır.

Əgər bu cür layihələr iş yerlərinin yaradılmasına, investisiya axınına, rəqəmsal standartların yaxşılaşdırılmasına və tranzit və ixrac gəlirlərinin artmasına gətirib çıxararsa, onlar sabitləşdirici rol oynamağa başlayır. İqtisadi qarşılıqlı asılılıq, ortaq infrastruktur və birgə texnologiya platformaları siyasi fikir ayrılıqları qarşısında belə sabitliyin qorunması üçün obyektiv stimullar yaradır. Buna görə də, İsrail-Azərbaycan texnoloji tərəfdaşlığının inkişafına təkcə modernləşmə elementi kimi deyil, həm də regionun uzunmüddətli dayanıqlılığının amili kimi baxılmalıdır.

Lakin eyni zamanda, bu cür proseslər qaçılmaz olaraq geosiyasi rəqabəti gücləndirir. 21-ci əsrdə infrastruktur və süni intellekt təkcə iqtisadi deyil, həm də təsir vasitələridir.

"Tramp marşrutu" problem düyünü kimi

Hazırda xüsusi diqqət yeni regional arxitekturanın bir hissəsi kimi qəbul edilən tranzit dəhlizinin inkişafına yönəlib. Bu, sadəcə bir yol və ya təchizat yolu deyil, Cənubi Qafqazın logistika xəritəsini dəyişdirə və iqtisadi axınları yenidən bölüşdürə bilən bir layihədir. Məhz buna görə də həm iştirak edən dövlətlərdən, həm də rəsmi olaraq iştirak etməyən, lakin regional balans üçün əhəmiyyətini başa düşən dövlətlərdən daha çox diqqət cəlb edir. Bu cür infrastruktur təşəbbüsləri qaçılmaz olaraq geosiyasi rəqabəti gücləndirir. 21-ci əsrdə nəqliyyat dəhlizləri, rəqəmsal infrastruktur və süni intellekt təkcə iqtisadi artım üçün alət deyil, həm də təsir mexanizmləridir. "Tramp marşrutu" (TRIPP) adlanan tranzit marşrutu layihələri bazarlara və kommunikasiyalara çıxış konfiqurasiyasını obyektiv şəkildə dəyişdirir. Bu o deməkdir ki, mübarizə təkcə iqtisadi faydalar uğrunda deyil, həm də nəzarət, çıxış və siyasi təsir qaydaları uğrunda aparılır.

Əsas məsələ risklərin idarə edilməsidir. Tranzit mexanizmləri nə qədər şəffaf olarsa, qonşular üçün qarşılıqlı faydalar bir o qədər aydın olarsa və layihənin təqdimatında sıfır cəm məntiqi nə qədər az olarsa, rəqabətin dağıdıcı qarşıdurmaya çevrilmə ehtimalı bir o qədər aşağı olar. Məhz buna görə də yaranan ABŞ-Azərbaycan-İsrail üçbucağı eyni zamanda stabilizator və rəqabətin artmasında amil kimi çıxış edə bilər: stabilizator, çünki tək bir böhranla pozulması çətin olan uzunmüddətli iqtisadi və texnoloji əlaqələr yaradır və rəqabətdə dəyərini artırır.

Azərbaycanın marşrutlar və texnologiyalar üçün əsas mərkəz statusu vurğulanır və artan statusu demək olar ki, həmişə müqavimətə səbəb olur.

Azərbaycanın yolu

Şübhəsiz ki, bu cür dinamika qonşular və rəqiblər arasında narahatlıq yarada bilər. Müasir dünyada infrastruktur, tranzit və rəqəmsal texnologiyalar təkcə iqtisadi deyil, həm də təsir vasitələridir. Azərbaycanın nəqliyyat və texnologiya mərkəzi kimi yüksəlişi regionda maraqlar balansını obyektiv şəkildə dəyişdirir ki, bu da qaçılmaz olaraq rəqiblərin reaksiyasına səbəb olur. Lakin Azərbaycan ilk növbədə öz milli maraqları naminə hərəkət edir. Prezident İlham Əliyevin çoxvektorlu siyasəti ölkənin və vətəndaşlarının inkişafının prioritetinə əsaslanır.

Böyük infrastruktur və texnologiya layihələri həmişə tənqid və siyasi ajiotajla müşayiət olunur. Lakin Şərq atalar sözündə deyildiyi kimi, "it hürər, karvan da irəliləyər". İsrail-Azərbaycan əməkdaşlığının karvanı təzyiq cəhdlərinə, siyasi ajiotajlara və rəqiblərin qıcıqlanmasına baxmayaraq irəliləməyə davam edir. Nə regional qarışıqlıq, nə eskalasiya təhdidləri, nə də mövqelərini itirənlərə paxıllıq praqmatizm və qarşılıqlı faydaya əsaslanan prosesləri dayandıra bilməz.

Müasir geosiyasətdə qaliblər ən ucadan etiraz edənlər deyil, gələcəyin infrastrukturunu ardıcıl olaraq quranlardır.

Müəllif: Yuri Boçarov - İsrailli hərbi-siyasi ekspert.

Mənbə: Zerkalo.az