Avropa İttifaqı ilə Ermənistan arasında dekabrın 2-də imzalanan “Tərəfdaşlıq üçün gündəm sənədi” rəsmi Brüsselin Cənubi Qafqazda balans siyasətini, xüsusilə post-münaqişə dövrünün reallığına uyğun olaraq, sülhə töhfə vermək mövqeyini sual altına saldı. Aİ-nin əvvəlki rəhbərliyinin regiona Ermənistan pəncərəsindən baxması Azərbaycanla münasibətlərdə durğunluq yaratmışdı. Azərbaycanın ərazi bütövlüyünə qarşı olan bu siyasətin ittifaqın xarici əlaqələr və təhlükəsizlik siyasəti üzrə ali nümayəndəsi Cozef Borrell başda olmaqla, erməni diasporu/lobbisinin təsirində olan siyasətçilərdən qaynaqlandığı aydın görünürdü və rəhbərliyin dəyişməsindən sonra Bakı-Brüssel xəttində münasibətlərin yeni səhifəsinin açılması Aİ-nin qərəzli yanaşmasının dəyişdiyi ümidləri yaratmışdı. Ermənistanla imzalanan tərəfdaşlıq sənədinin mətni isə bu ümidləri və gözləntiləri arxa plana keçirir.

64 səhifəlik sənəd Ermənistanla imzalansa da, Azərbaycana geniş şəkildə yer verilməsi diqqət çəkir və sual yaradır: Aİ-nin məqsədi regionda sülhə töhfə verməkdir, yoxsa?!

Sənəddə qeyd olunur ki, Aİ Ermənistanla tərəfdaşlıq çərçivəsində “Azərbaycanın həyata keçirdiyi hərbi əməliyyatlar nəticəsində “didərgin düşmüş” Qarabağ ermənilərinin (bundan sonra “didərgin düşmüş ermənilər” və/ və ya “qaçqınlar”) ehtiyaclarının ödənilməsinə və sosial-iqtisadi inteqrasiyasının təşviq edilməsinə xüsusi diqqət yetirəcək”.

Bu qeyd Aİ-nin regionla bağlı yanaşmasında əvvəlki rəhbərliyin qərəzli baxışlarını təkrarladığının, həm Azərbaycana, həm də sülhə qarşı anti-mövqedən çıxış etdiyinin ifadəsidir.

Birincisi, “Dağlıq Qarabağda hərbi əməliyyatlardan sonra ermənilərin didərgin salınması” ifadəsi tamamilə yanlış və absurd iddiadır.

44 günlük müharibədən sonra rəsmi Bakı Qarabağdakı ermənilərin Azərbaycan cəmiyyətinə reinteqrasiyası istiqamətində əməli addımlar atıb. Bu məqsədlə “Azərbaycan Respublikasının Qarabağ iqtisadi rayonunda yaşayan erməni sakinlərinin reinteqrasiya portalı” yaradılıb, Xocalıda və Yevlaxda erməni əsilli sakinlərin nümayəndələri ilə dialoqlar keçirilib. 2023-cü ilin 20 sentyabrında həyata keçirilən anti-terror əməliyyatına qədər reinteqrasiya planının tətbiqi ilə bağlı mühüm addımlar atılsa da, Ermənistan bunda imtina etdi və ermənilərin Qarabağdan çıxmasını həyata keçirdi. Ermənistana qayıdış prosesində Birinci Qarabağ müharibəsində mülki azərbaycanlıların döyüş bölgəsini tərk etməsi üçün humanitar dəhliz verməyən Ermənistandan fərqli olaraq, Azərbaycan beynəxalq hüququn bütün tələblərinə uyğun humanist mövqe sərgilədi. Hətta sərhəd-buraxılış məntəqəsindən keçən ermənilərə ehtiyacları olan zəruri yardımlar da edildi. Bütün bunlar faktlaşdırılıb. Bu faktları Aİ rəhbərliyi də çox yaxşı bilir, buna rəğmən, “didərgin düşmüş ermənilər” ifadəsi həqiqəti gizlətmək cəhdi və Azərbaycana qarşı qərəzli münasibətin davam etdirilməsindən başqa bir şey deyil.

Aİ-nin Qarabağdan könüllü şəkildə Ermənistana qayıdan erməniləri “və ya qaçqın” adlandırması beynəlxalq hüququn da təhrifidir. “Qaçqın” statusu 1951-ci ildə qəbul edilən Cenevrə Konvensiyasında təsnif edilr: “İrqi, dini, milli mənsubiyyətinə görə təqib olunacağından qorxduğu üçün ölkəsinə qayıda bilməyən, yaxud qayıtmaq istəməyən şəxs”. Qarabağda məskunlaşdırılan ermənilərin böyük əksəriyyəti demoqrafik vəziyyəti süni şəkildə dəyişdirmək məqsədilə sonradan bölgəyə köçürülənlər idi. Onların Qarabağdan könüllü şəkildə getməsi öz ölkələrini tərk etməsi yox, vətəndaşı olduqları Ermənistana qayıdış idi. Ermənilərin işğal dövründə “ölkə” adlandırdıqları isə Ermənistanın özü tərəfindən də tanınmayan qondarma rejim olub. Qondarma rejimin ermənilərə verdiyi saxta “pasportlar” da heç bir hüquqi əsasa malik olmayıb, əksinə, Qarabağdakı ermənilərin əsas sənədi “070” kodu ilə qeydə alınan Ermənistan pasportları idi. Bu da ermənilərin vətəndaşı olduqları Ermənistana qayıtdığını bir daha sübut edir.

Qarabağdan gedən ermənilərə “didərgin düşmüş”, yaxud “qaçqın” deməklə beynəlxalq hüququ təhrif edən Aİ öz yurdundan qovulan Qərbi azərbaycanlılar məsələsini görməzdən gəlməklə qərəzli olduğunu açıq şəkildə biruzə verir. Halbuki, Qərbi azərbaycanlılar beynəlxalq hüquqla qaçqın statusu daşıyır.

- Azərbaycanlılar məhz irqi, dini və milli mənsubiyyətlərinə görə vətəndaşı olduqları Ermənistan SSR-dən qovulublar;
- Hazırda onlar irqi, dini və milli mənsibiyyətinə görə təqib olunacağı qorxusu ilə öz yurdlarına qayıda bilmirlər;

İkincisi, sənəddə yer alan “Dağlıq Qarabağ” ifadəsi Aİ-nin regionda qurulan sülh arxitekturasını dağıtmaq istəyindən xəbər verir.
“Dağlıq Qarabağ” ifadəsi 44 günlük müharibədə münaqişənin həllindən sonra gündəmdən düşdü, 2023-cü ildə Azərbaycan suverenliyini bərpa etdikdən sonra isə beynəlxalq leksikonda istinad olmaqdan da çıxdı. Azərbaycan və Ermənistan arasında aparılan sülh danışıqlarında, eləcə də prosesdə vasitəçi kimi iştirak edən ölkələr tərəfindən də bu ifadə istifadə edilir. Aİ-nin “Dağlıq Qarabağ” ifadəsindən istifadə etməsi isə sənədin ciddiliyini şübhə altına almaqla yanaşı, təhlükəli perspektivlərin önünü açır.

1. “Dağlıq Qarabağ” ifadəsi həll edilmiş münaqişənin yenidən aktuallaşmasını təşviq etməkdir və bu, regionda yeni eskalasiyaya səbəb ola bilər;
2. Bu ifadə mövcud sülh danışıqlarını təhlükə altına atır;
3. Aİ belə bir ifadə ilə Azərbaycanın ərazi bütövlüyü və suverenliyinə xələl gətirir;

Halbuki, “Tərəfdaşlıq Gündəliyi” adlı sənəddə ərazi bütövlüyü və suverenliyə hörmət kimi məsələlər Aİ tərəfindən dəstəklənir. Bu, Ermənistanın “ərazi bütövlüyü və suverenliyi”ni əsas prinsip kimi qəbul edən Aİ-nin “Dağlıq Qarabağ” ifadəsi ilə Azərbaycana qarşı qeyri-adekvat münasibət sərgiləməsi deməkdir.

Sənəddə diqqətçəkən məqamlardan biri də Birinci Qarabağ müharibəsində azərbaycanlılara qarşı hərbi cinayətlər törətmiş Monte Melkonyanın adını daşıyan Ermənistandakı hərbi məktəbin Aİ çərçivəsində mövcud olan hərbi təlim-tədris müəssisələri şəbəkəsinə üzv olmasının nəzərdə tutulmasıdır. Bunun gerçək mahiyyəti və Aİ-nin bununla hansı məqsədə xidmət etdiyi müəmmalıdır. Çünki belə bir addım Ermənistandakı revanşistlərin işğalçı iddialarını da stimullaşdırır.

Aİ-nin Ermənistanla imzaladığı “Tərəfdaşlıq Günədliyi” sənədi Cənubi Qafqazdakı həssas sülh prosesinə qarşı yönəlib. Bu, eyni zamanda, sülh prosesinin əsas zamini kimi çıxış edən ABŞ-ın, birbaşa Prezident Donald Trampın səylərinə və 8 avqust Vaşinqton görüşündə əldə olunan mühüm nəticələrə qarşı da təxribatçı yanaşmadır. Görünür, mövcud geosiyasi şərtlərdə ABŞ-la rəqabət aparmağa çalışan Aİ Trampın sülh səylərini “baltalamaqla” Vaşinqtona zərər vermək niyyətindədir. Sənəddə yer alan ifadələr bu fikri ön plana çıxarır və birbaşa ABŞ Administrasiyasının da Aİ-Ermənistan sənədinə diqqət yetirməsi zərurətini yaradır.
Brüsseldə əyləşənlər anlamalıdır ki, Azərbaycana və bölgədə həssas sülh prosesinə qarşı məsuliyyətsiz yanaşmadan ilk nöbədə Aİ-nin özü zərər görə bilər. Təxribat xarakterli yanaşmanı davam etdirəcəkləri təqdirdə rəsmi Bakı ilə Aİ arasındakı münasibətlər zərər görəcək və bu, ittifaqın da maraq göstərdiyi kommunikasiya xətlərinin açılışını arxa plana keçirə, eləcə də Azərbaycanda həyata keçirilən əməkdaşlıq layihələrinin dondurulması risklərini yarada bilər. Aİ Azərbaycanla əməkdaşlıqda növbəti durğunluğa səbəb olacaq addımlardan çəkinməli, yeni reallıqları dərk etməli və həm ikitərəfli münasibətlərə zərər vuran, həm də sülh prosesinə təhlükə yaradan ifadələri sənəddən çıxarmalıdır. Rəsmi Bakının tələbi budur. Əks təqdirdə, Aİ-Azərbaycan münasibətləri sual altına düşəcək.

Azərbaycan rəsmi şəkildə bir sıra addımlar ata bilər. Xarici İşlər Nazirliyi tərəfindən məsələyə reaksiya veriləcəyi, Aİ-dən sənədə korrektlər etməsi və təxribat xarakterli ifadələrin çıxarılması tələb ediləcəyi, analoji mövqeyin Ermənistan tərəfinə də çatdırılacağı gözləniləndir. Çünki etimad quruculuğuna maraq göstərən Ermənistanın hələ də “Dağlıq Qarabağ” xəyallarından əl çəkməməsi sülh prosesinə qeyri-konstruktiv yanaşma deməkdir. Sənədi imzalayan hər iki tərəf - Ermənistan da, Aİ də sülhə zərər vura biləcək addımlardan əl çəkməlidir.

Asif Nərimanlı - "DİA-AZ"