Rusiyanın Krımı işğal etməsi və Ukraynanın parçalanması Ankaranı ciddi dilemma qarşısında qoyub.
Birincisi, Ukrayna Türkiyənin strateji tərəfdaşıdır və bu ölkənin parçalanmasında maraqlı deyil.
İkincisi, Krımda yaşayan tatarların Türkiyə ilə bağlılığı var və bu səbəbdən Ankara onların taleyinə biganə qala bilməz.
Üçüncüsü, Türkiyə NATO-nun üzvüdür, Brüssel və Vaşinqtonla sıx əməkdaşlığı var və bu səbəbdən Qərbin Rusiyaya qarşı sərt siyasətini diqqətə almalıdır.
Buna baxmayaraq Ankara Krımın işğalına görə birmənalı olaraq Rusiya ilə də münasibətləri pisləşdirmək istəmir. Türkiyənin Rusiyadan enerji və iqtisadi asılılığı var. Türkiyə Rusiya ilə yanaşı İrandan da qaz alır. Ancaq İran sabit tərəfdaş deyil. İran Rusiya ilə müqayisədə Türkiyəyə qazı baha satır. Buna görə Ankara Tehranı daim beynəlxalq məhkəmə ilə hədələyir. Ankaranın hazırda Moskva ilə qazın qiyməti məsələsində oxşar problemi yoxdur. Bundan başqa Rusiya Türkiyədə dəyəri 20 milyard dollar olan atom elektrik stansiyası tikməlidir. Hər il Türkiyədə dincələn milyonlarla rus turist Türkiyə büdcəsi üçün əlavə gəlir mənbəyidir. Ona görə də Ankara Krıma görə Rusiya ilə münasibətləri pisləşdirərsə, bütün bu gəlir mənbələrindən məhrum ola bilər.
Ankaranı Krımla bağlı narahat edən əsas məqam bu yarımadada yaşayan tatarlardır. Krım tatarlarının liderləri Türkiyədən real dəstək gözləyirlər. Türkiyə hökuməti isə tatarların bu istəyini nəzərə almaya bilməz. Türkiyə hökuməti Krım tatarlarına kömək etməzsə, öz ölkəsində ictimai qınaqla üzləşər. Krım tatarlarının Ukraynanın ərazi bütövlüyünü dəstəkləmələri və Rusiyanın işğalını pisləmələri isə Ankaraya əlavə problemlər yaradır. Çünki istər-istəməz Ankara tatarlara dəstək verməklə avtomatik olaraq Rusiya ilə münasibətləri gərginləşdirmiş olacaq. Buna görə də Ankara Krımın tatar liderlərinin Rusiyaya qarşı sərt addımlar atmamasında maraqlıdır.
Təsadüfi deyil ki, Krım tatarlarının liderləri Rusiya hakimiyyəti ilə dialoqa başlayıblar. Krım tatarlarının lideri Mustafa Cəmilovun Rusiyaya gedərək prezident Vladimir Putinlə telefon danışması tatarlarla ruslar arasında gərginliyi azaltmaq məqsədinə xidmət edir. Moskva bu məsələdə Tatarıstan rəhbərliyinin vasitəçilik imkanlarından da istifadə edir. Bu danışıqlar Ankaranın xeyrinədir və Türkiyə hökumətini Moskva ilə münasibətləri gərginləşdirməkdən çəkindirir.
Türkiyənin baş naziri Rəcəb Teyyub Ərdoğan keçən həftənin başlanğıcında Rusiya prezidenti Vladimir Putinə zəng edərək onunla Krım tatarları mövzusunda müzakirə aparmışdı. Bundan sonra Ərdoğan belə bir açıqlama verdi: “Putinə dedim ki, Rusiya rus çoxluğu və digər azlıqların hüquqlarını qoruduğu kimi Krım tatarlarının da hüquqlarını təmin etməlidir”. Ərdoğanın bu açıqlamasından belə qənaətə gəlmək olar ki, Türkiyənin baş naziri Krımın işğalı ilə barışıb, Kremldən tatarlar üçün yaxşı şərtlər qoparmaq istəyir.
Türkiyənin Rusiya ilə əməkdaşlığa ehtiyacı olduğu kimi Moskvanın da Ankara ilə əməkdaşlıqdan qopmamağa ehtiyacı var.
16 martdan sonra Rusiyanın ABŞ və Avropa Birliyi ilə münasibətləri gərginləşəcək. Vaşinqton və Brüssel Moskvaya qarşı sanksiyalar tətbiq etməyə başlayacaqlar. Avropa Birliyi Rusiyanın qaz asılılığını azaltmaq üçün alternativ variantları hərəkətə gətirəcək. Belə bir şəraitdə tərəfdaş itirən Rusiyanın Türkiyəyə və Azərbaycana ehtiyacı artacaq. Rusiya Avropaya sata bilmədiyi qazı Türkiyəyə təklif edə bilər və bu dövlətə qaz ixracatını artırmaq istəyəcək. Odur ki, Türkiyənin Rusiyadan qazın qiymətini azaltmaq üçün əlinə yaxşı fürsət düşür.
Rusiya Türkiyədən ABŞ-ın hərbi gəmilərini boğazlar üzərindən Qara dənizə buraxmamağı da xahiş edə bilər. Türkiyə bir neçə ildir ki, ABŞ-ın hərbi gəmilərinin boğazlardan Qara dənizə keçidinə yaşıl işıq yandırmır. Çünki Türkiyə Qara dənizdə ABŞ-ın hərbi hegemonluğunu özü üçün də təhlükə kimi dəyərləndirir. Hazırda Türkiyə Qara dənizdə Rusiyadan da güclü hərbi dəniz donanmasına malikdir. Bu amil Rusiyanı narahat etmir. Rusiya və Türkiyə faktiki Qara dənizdəki hərbi varlıqlarını öz aralarında bölüşüblər və digər dövlətin bu bölgədə hərbi varlığına icazə vermirlər. Ona görə də Kreml Krımı işğal etməsindən sonra da Ankaranın bu siyasətə sadiq qalacağına ümid edir.
Beləliklə, Kreml Krımı işğal etdikdən sonra 3 faktora görə Ankaradan asılıdır:
- Rusiya Türkiyədən ABŞ hərbi gəmilərini boğazlar üzərindən Qara dənizə keçidinə icazə verməməsini istəyir;
- Kreml gələcəkdə Türkiyənin Rusiyadan daha çox qaz almasını istəyə bilər;
- Kreml Ankaranın Krım tatarlarını ruslara qarşı çıxmamasını istəyir.
Rusiyanın Türkiyədən asılılığının artması Azərbaycanın da maraqlarına xidmət edir. Bakı-Ankara ittifaqı Moskvadan Ermənistana təzyiq etməsini istəyə bilər. Ankara və Bakının Moskvadan birinci istəyi Dağlıq Qarabağ ətrafındakı bir neçə rayonun azad edilməsini sürətləndirməsidir. Ankara və Bakının bu istəyi qarşısında Moskvanın iki seçimi var.
Birinci seçim: Moskva Krımın işğalından sonra Qərblə əməkdaşlıqdan təcrid olacaq. Ona görə də Moskvanın Ukraynanın ardınca başqa qonşu dövlətlərlə də münasibətlərini pisləşdirməsi Rusiyanın siyasi və iqtisadi blokadasını daha da gücləndirəcək. Məntiqlə Kreml belə bir perspektivdən ehtiyat etməlidir. Digər tərəfdən Moskva Krımı işğal edərkən və Ukrayna ilə münasibətləri gərginləşdirərkən hansısa başqa istiqamətdə sülhpərvər missiya ilə çıxış etməlidir ki, korlanmış imicini qismən bərpa edə bilsin. Moskva belə bir imkandan Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin həllində istifadə edə bilər. Kreml Ermənistan hakimiyyətinə təzyiq etməklə, Yerevanı Bakı ilə sülh müqaviləsi imzalamağa məcbur edə bilər. Bununla bir neçə rayon boşaldılar, bu isə Moskvanın Bakı və Ankara ilə tərəfdaşlığının artmasına imkan yaradar. Nəticədə Ermənistan-Azərbaycan və Ermənistan-Türkiyə kommunikasiya xətləri açılar, diplomatik münasibətlər qurular.
İkinci seçim: Kreml Krımın işğalına görə Qərblə münasibətlərini gərginləşdirsə də, Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin həllinə əvvəlkitək maraq göstərməyəcək. Əksinə, Moskva Yerevana hərbi köməyini artıracaq ki, Azərbaycan bölgədə üstünlük qazanmasın. Bu siyasət Moskvaya Bakı və Ankara ilə strateji tərəfdaşlıq münasibətlər qurmasına mane olacaq. Moskva Yerevanın işğalçılıq siyasətini dəstəklədiyi üçün Bakı və Ankara Qərb dövlətləri kimi Rusiyanın tədricən zəifləməsində maraqlı olacaqlar.
Moskvanın məhz birinci seçimə üstünlük verməsi üçün Ankara ilə Bakı arasında sıx dialoqa ehtiyacı var. Bakı ilə Ankara Rusiya siyasətində hətta ortaq “yol xəritəsi” hazırlaya bilərlər. Bu “yol xəritəsində” isə aşağıdakı bəndlərin yer alması və Moskvaya təklif edilməsi mümkündür:
- Rusiyanın Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin həllində atacağı addımlar müəyyənləşdirilir;
- Rusiya və Türkiyənin qarantiyası ilə Moskvada Dağlıq Qarabağ probleminin həlli ilə bağlı sülh anlaşması imzalanır;
- Birinci addım kimi Dağlıq Qarabağ ətrafındakı rayonlar boşaldılır;
- Türkiyə və Azərbaycan Ermənistanın blokadasına son qoyur, kommunikasiya xətləri açılır, diplomatik münasibətlər qurulur;
- Azərbaycanın NATO-ya üzv olmayacağı, neytral statusa sadiq qalacağı bəyan edilir;
Rusiyaya Azərbaycan (Bakı-Tbilisi-Ceyhan, Bakı-Tbilisi-Ərzurum, TAP, TANAP) və Türkiyə üzərindən neft və qazın daha artıq həcmdə dünya bazarlarına ixracatına imkanlar yaradılır.
“Atlas” Araşdırmalar Mərkəzi
