9 noyabr 1918-ci ildə Azərbaycan hökuməti üçrəngli bayrağımızı rəsmi şəkildə qəbul etdi. Cümhuriyyət illərində bayrağımız hər zaman yüksəldildi, işğaldan sonra isə mühacirətdə qorundu, gələcək nəsillərə ötürüldü. 1988-1989-cu illərdə isə SSRİ-nin çöküşü ilə 70 illik qadağadan sonra bayrağımız imperiyaya qarşı olan etirazlarda yenidən ucaldılmağa başlandı. Dövrün fotoşəkillərindən görürük ki, Meydanın bəzi hissələrində Sovet Azərbaycanının bayrağı, bəzi yerlərində isə evlərdə tikilmiş üçrəngli bayrağımız dalğalanmaqdadır. Bu bayraqlar Meydana necə gəlmişdi? O dövrdə bayraqları kimlər tikirdi? Bu barədə bir-birindən maraqlı xatirələr, iddialar, faktlar vardır.
Mühacirətdəki Azərbaycan Milli Mərkəzinin sədri Məhəmməd Kəngərlinin mərhum diplomat, tarixçi Ramiz Abutalıbova yazdığı məktublardan görürük ki, o dövrdə Ankaradan Bakıya xeyli bayraq göndərilib. Eləcə də başda Gültəkin Ana olmaqla bir neçə qadın evlərində bayraq hazırlayıblar.
“Bayrağı Meydana Salman Hüseynov gətirmişdi”
Hərəkatçılardan Hatəmi Tantəkin “Acı həqiqətlər” adlı xatirələrində Meydana ilk bayrağın gətirilməsi ilə bağlı yazıb: “Bayrağı meydana 19 noyabrda günortadan sonra Bədən Tərbiyəsi İnstitutunun tələbəsi Salman Hüseynov gətirmişdi”.
Bayraqdar ləqəbi ilə tanınan Elman Türkoğlu isə müsahibəsində başqa adlar çəkib: “İlk dəfə üçrəngli bayrağı 19 noyabr 1988-ci ildə Azadlıq meydanında qaldırmışıq – Bəxtiyar Tuncay, Tofiq Türkel, qızılbaş Eldar İbrahim, Məmməd Əlizadə və b. ilə birgə… Mənə bayrağı Məmməd Əlizadə verdi. Həmin Noyabr mitinqlərindən birində Dədə Bəxtiyar (Bəxtiyar Vahabzadə) tribunadan dedi ki, ey türk oğlu, endir o bayrağı – endirdim. Yenidən hayqırdı ki, qaldır o bayrağı – qaldırdım. Rəsulzadənin sözlərini xatırlatdı: “Bir kərə yüksələn bayraq bir daha enməz”. Dedi heç vaxt endirmə o bayrağı…”
Hərəkatçılardan Bəxtiyar Tuncay bildirib ki, 1988-ci ildə Meydana ilk bayrağı Lerikdən Tofiq adlı birisi (“Ulduz” metrosunda fəhlə işləyirdi) qaldırsa da, lakin bayraqda aypara düz verilməmişdi, tərsinə təsvir olunmuşdu. Onun dediklərinə görə, üçrəngli bayrağın şəklini Türkiyədə çıxmış “Azerbaycan” jurnalında görüblər və anası parçaları tikmiş, bacısı isə ayparanı hazırlamışdı. Sonra isə həmin bayrağı mitinqlərə aparmışdılar. Bu hadisəyə görə ona cinayət işi də açılmışdı.
Mərhum professor Nəsiman Yaqublu ilk bayrağı hazırlayanlar haqqında bioqrafik bilgilər təqdim edib: “Bəxtiyar Tuncayın anası - Şahverdiyeva Sura Səfər qızı 1939-cu ilin oktyabrın 1-də Bakı şəhərində anadan olub. 2012-ci ilin fevralın 16-da rəhmətə gedib. Bakıda Neft-Kimya Prosesləri İnstitutunun zavodunda “operator” vəzifəsində işləyib. İlk milli bayrağımızın rəngli çap formasını oğlu Bəxtiyar Tuncay evə gətirib onlara vermiş və mitinqə aparmaq üçün hazırlamağı tapşırmışdı. Sura xanım həmin bayrağı üç rəngli parçadan (göy, qırmızı, yaşıl) hazırlamış, ağ ayparanı isə qızı Arzu parçanın üzərinə toxumuşdur. Şahverdiyeva Arzu Adil qızı - Sura xanımın qızı, Bəxtiyar Tuncayın bacısıdır. 1970-ci ilin fevralın 2-də Bakıda anadan olub. 1992-ci ildən 2015-ci ilə qədər DİN QBİ-də Dayaq Rabitə Qovşağında “Rabitə Anbar” rəisi vəzifəsində işləyib. Hazırda təqaüdçüdür”.
“Meydana çatanda Elşad bəy də ona köməklik göstərib”
N. Yaqublu meydana bayraqları ilk dəfə gətirənlər haqqında isə bunları yazıb: “Üçrəngli bayrağı ilk dəfə meydana 1988-ci ilin 19 noyabrında Bədən Tərbiyəsi İnstitutunun tələbələri –Salman Hüseynov, Elşad Ziyadov gətirmişdilər… Salman Hüseynov əvvəlcə kağız parça üzərində bayrağın təsvirini çəkib və 19 noyabrda meydana gətirib. Sadəcə mavi rəngi daha çox tünd olaraq çəkib. Onu bayrağa görə təqib ediblər. 20 noyabrda isə Salman bəy bayrağı parça üzərində hazırlayıb. S. Hüseynov bildirir ki, bayraq haqqında ilk məlumatı M. Süleymanovun “Eşitdiklərim, oxuduqlarım, gördüklərim” kitabından öyrənib. Ona əsasən də bayrağı hazırlayıb meydana gətirib. Meydana çatanda Elşad bəy də ona köməklik göstərib. Salman Hüseynov 1970-ci ildə Bakıda anadan olub. 1987-1991-ci illərdə Bədən Tərbiyəsi İnstitutunda təhsil alıb. 1992-ci ildə könüllü olaraq Qarabağ döyüşlərində iştirak edib – Şuşada, Ağdamda, Ağdərədə olub. Sonra bir müddət ixtisası üzrə çalışıb, müəllimlik edib. Mühafizə sistemində çalışıb. 1989-cu ilin noyabrın 17-də Meydan hərəkatının bir illik yubileyi ilə bağlı keçirilən mitinqdə isə üçrəngli bayrağın dalğalandırılması Sakit Həsənova tapşırıldı. S. Həsənov 1988-ci ilin noyabrın 17-də Azərbaycan sovet bayrağını ilk dəfə tribunada dayanıb dalğalandırmışdı… Sakit Həsənli 1970-ci ildə Tovuz rayonunda anadan olub. 1986-1990-cı illərdə Bakı Dövlət Universitetinin fizika fakultəsində təhsil alıb… 1990-cı ildə könüllü olaraq tələbə dostları ilə Qarabağın döyüş bölgələrinə gedib. Döyüşlərdə on bir ermənini əsir götürüb. S. Həsənli sonradan orta məktəbdə müəllimlik edib”.
Bayraqla simvollaşan Gültəkin Ana isə müsahibəsində o dövrü belə xatırlayırdı: “1989-cu ilin mitinqlərində meydana qonaqlar da gəlirdi. Bir dəfə bir neçə bayraq tikdim, belə bir məktubla tribunaya ötürdüm: “Əbülfəz bəy, mən varlı deyiləm, bu bayraqları öz istəyimlə tikirəm. Xahiş edirəm qonaqlara paylayın”. Bir ara ipəklər qıt düşmüşdü. Heç yerdən yaşıl rəng ipək tapa bilmirdim. Rəfiqəm qızı üçün yaşıl rəngli cehizlik balınc üzü tutmuşdu. Başqa rəngli balınc üzləri alıb verdim, yaşılı götürdüm”.
“Bu bayraqdan sonra küçə sanki təlatümə gəldi”
Hərəkatçılardan Yaşar Türkazər isə “Azərbaycan” qəzetində yazdığı geniş xatirəsində bayrağı ilk dəfə özünün qaldırdığını bildirib: “88-ci ilin noyabr-dekabr nümayişində cavan bir oğlan əlində kağıza çəkilmiş bir bayraq gəzdirirdi. Heç kəs onun nə olduğunu başa düşmürdü. Hətta ona təpinən də oldu: “Nə Təbriz, Təbriz, qoy hələ bu dərdimizi həll edək”. Gənc onun Təbriz yox, Azərbaycan Demokratik Respublikasının - Müsavatın bayrağı olduğunu dedi. Bu fikir məni tutdu. Amma oxumağa, öyrənməyə bir mənbə tapa bilmədim. Sonralar bioloq Teymur Əliyevin dediyinə görə kağız bayrağı gəzdirən oğlan universitetin hüquq fakültəsinin tələbəsi Türkel Süleymanov imiş. Fəlsəfə elmləri doktoru A. Şükürov Akademiyadan mənim üçün ADR-ə aid heç bir məlumat gətirə bilmədi. Amma bayrağı yadımda saxlamağa çalışdım. Eskizini verib rəssam Nizami Əsədova bir neçə nüsxə çəkdirdim. Nizami İncəsənət İnstitutunun yataqxanasının divarına da çəkdi.
28 may yaxınlaşırdı. Respublika mətbuatı isə susurdu. Mən poliklinikamızın təsərrüfat müdiri Məmməd İsfəndiyarova dedim ki, mənə Azərbaycan SSR-nin bir bayrağını gətir, milli bayrağımızı düzəldib Qız qalasının üstünə taxacağam. Şəhəri axtarıb mərkəzi univermaqdan yaşıl parça aldım, evdə tikmədilər. Ağlaşma düşdü. İndi konservatoriyanın prorektoru olan Gülnaz Abdullazadədən xahiş etdim. Gülnaz xanım bayrağı geri qaytaranda özünə xas səmimiliklə dedi: “Doktor, anam böyük məmnuniyyətlə tikdi”. Sonra A. Şükürovgildə bayrağın simvollarını çəkdim və iri bir ağaca bağladım. Ağayar mənə dedi ki, yaxşı, bu işin nə effekti olacaq? 50-ci illərdə bir ağdamlı taxıb, uzun müddət həbs ediblər. Ola bilsin, sən bayrağı taxıb yerə düşən kimi səni tutsunlar, heç bir effekti də olmasın. Dedim, yox, nə cür olursa olsun, ölsəm də taxacağam.
27 mayda “Elm” qəzeti ADR haqqında kiçik bir yazı çap etdi. 27 mayda Ağayar mənə zəng edib dedi: “X. Rza 28-ində “Çənlibel”də nəsə keçirmək istəyir”. Dedim: “Nədən danışacaq?”. Dedi: “Ya Müsavatdan, ya da Şah İsmayıldan”. Dedim: “Gələcəyəm”.
Günortaya yaxın “Azərnəşr”ə tərəf getdik. Monolitə çatanda Nizaminin heykəli tərəfdən bir qrup adamın yuxarı qalxdığını gördük. Mən tez maşına minib “Nizami” metrosunun yanında yerləşən mənzilinə getdim. Bayrağı götürüb geri qayıtdım. Avtomobili monolitin qabağında saxlayıb salondan bayrağı çıxartdım. Bayaqkı adamlar artıq XTİ ilə Akademiya arasında idi. Ağayar orada məni gözləyirdi. “Yaşarın qrupu” dediyim və sonralar “Vətən ocağı” adlandıqlarını öyrəndiyim qrupun da əlində kiçik bir bayraq var idi. Biz Ağayarla əlimizdə bayraq küçə ilə yuxarı qalxmağa başladıq. Bu bayraq çıxandan sonra küçə sanki təlatümə gəldi. Adamlar haradan belə çoxaldı, bilmədim. Bir azdan bayrağı cavanlara verdim. Nümayiş iştirakçıları MK-nın qarşısına gəldilər. Gənclər iri bayrağı dalğalandırır, küçə boyu onu öpməkdən doymayan camaat, hətta tribunada da öpürdülər...”
“28 May 1989-cu ildə Qız qalası üzərində dalğalandırılıb”
Dövrə aid bayraqlardan biri İstiqlal Muzeyində sərgilənməkdədir. Həmin bayraq 28 May 1989-cu il, saat 11:00-da Faiq Həsənov tərəfindən Qız qalası üzərində dalğalandırılıb. 1995-ci ildə Faiq Həsənov rənglərində yanlışlıq olan həmin bayrağı Azərbaycan İstiqlal Muzeyinə hədiyyə edib. Bayraq Faiq Həsənovun ideyası əsasında qaranlıq bir otaqda həyat yoldaşının qardaşı tərəfindən tikilmişdi. Muzeyin direktoru Sədi Mirseyibli həmin bayraq haqqındakı yazısında bildirib: “Bayrağın maraqlı tərəfi və onun “İstiqlala tələsən bayraq” adlandırılması da rənglərinin yerinin səhv salınmasında idi. Bayraq tikildikdən sonra ona baxış keçirilən zaman rənglərin yerinin səhv olduğu ortaya çıxır. Ancaq artıq gec idi, zaman yetişmişdi. Faiq bəy bayraqdakı yanlışlığa rəğmən, “Nə olursa-olsun, bu bayraq 28 Mayda dalğalanmalıdır”, – deyir. O zaman komendant saatı olmasına baxmayaraq, ürəyi azadlıq eşqi ilə döyünən Faiq Həsənov həyatını riskə ataraq “İstiqlala tələsən bayrağ”ı 28 May 1989-cu ildə – Cümhuriyyətin qurulmasının 71-ci ilində Qız qalası üzərində dalğalandırır. Sovet əsgəri dərhal bayrağı endirməyi tələb edir, əks halda onu vuracağını söyləyir. Artıq Faiq öz istəyinə çatmışdı... Nəhayət, altı il keçdikdən sonra – ölkəmizin müstəqillik qazanmasının dördüncü ilində Faiq Həsənov bayrağı muzeyə hədiyyə edib. 2016-cı ilin sentyabrında vəfat edən F.Həsənov müstəqil Azərbaycanı görə bildi və bir kərə yüksələn bayrağın bir daha enməyəcəyinin şahidi oldu”.
Həmin illərdə Qarabağda ilk dəfə üçrəngli bayrağı qaldıran Azərbaycanın müstəqilliyinə səs verən 43 millət vəkilindən biri - Eldar Bağırov olub. O, bayrağı ilk dəfə Ağdamın Xındırıstan kəndində sovetliyin binasının üstünə sancıb.
1990-cı il mayın 28-də 70 illik fasilədən sonra ilk dəfə olaraq 28 May İstiqlal günü ilə bağlı yürüş keçirilib. Bu yürüşü Şimali Azərbaycan Azad Tələbə İttifaqı həyata keçirib. Həmin gün ASSR Elmlər Akademiyasının binasının üzərinə “1918-1920-ci illərdə Azərbaycan Demokratik Respublikasının parlamenti bu binada yerləşmişdi” cümləsi yazılan lövhə vurulub, AXC sədri Əbülfəz Elçibəy çıxış edib. Həmin gün üçrəngli bayraq ilk Azərbaycan Parlamentinin yerləşdiyi binanın üstünə də sancılıb.
Naxçıvanda ucaldılan bayraq
Üçrəngli bayrağın rəsmiyyət qazanması ilk dəfə Naxçıvanda olub. Bu dövrdə Naxçıvanın SSRİ-dən ayrılması, ermənilərin bölgəyə hücumu kimi faktlar əhalini hərəkətə keçirib. 15 yanvar 1990-cı ildə ermənilərin Naxçıvanın Kərki kəndini işğal etməsindən sonra 19 yanvarda Naxçıvan əhalisinin təzyiqi ilə Naxçıvan Ali Sovetinin fövqəladə iclası çağırılıb. 20 yanvarda Naxçıvan Ali Soveti muxtar vilayətin ərazi bütövlüyü və vətəndaşların həyatı təhlükə qarşısında qaldığı, Qars müqaviləsi maddələri kobud şəkildə pozulduğu üçün özünü SSRİ-dən ayıraraq müstəqilliyini elan edib. Həmin ilin iyul ayının 20-də Azərbaycan SSR-nin keçmiş Baş katibi Heydər Əliyev Moskvadan Bakıya, iyulun 22-də isə Naxçıvana gəlib. 1990-cı il 30 sentyabr seçkilərində o, Nehrəm seçki dairəsindən Azərbaycan SSR-nin xalq deputatlığına, Naxçıvan Alt Trikotaj Fabriki kollektivi tərəfindən isə Naxçıvan MSSR-in xalq deputatlığına seçilib. 1990-cı ilin noyabr ayının 17-də 12-ci çağırış Naxçıvan MSSR-in Ali Məclisinin ilk sessiyası Heydər Əliyevin sədrliyi ilə keçirilib. Sessiya Naxçıvan Muxtar Sovet Sosialist Respublikasının adını dəyişdirərək Naxçıvan Muxtar Respublikası adlandırmağı qərara alıb. Həmin gün Cümhuriyyətin üçrəngli bayrağı Naxçıvan Muxtar Respublikasının dövlət bayrağı kimi qəbul edilib.
Dövrün iştirakçılarından, tədqiqatçı Əli Şamil Naxçıvanın SSRİ-nin tərkibindən çıxmasından və milli bayrağın qəbul edilməsindən bu şəkildə bəhs edib: “Naxçıvan Respublikası 8 gün müstəqil oldu. Bu az müddət xalqda öz gücünə inamı artırdı. İlin sonunda, noyabrın 17-də keçirilən sessiyada Naxçıvanın adına pərçimlənmiş “Sovet Sosialist” sözləri atıldı. Bir gecənin içərisində hökumət binaları üzərindəki qırmızı bayraqlar çıxarıldı, yerinə Azərbaycan Demokratik Respublikasının üç rəngli bayrağı sancıldı. Üç ay sonra Azərbaycan Ali Soveti bunları təkrarladı”.
1991-ci il fevralın 5-də “Azərbaycan Respublikasının Dövlət Bayrağı haqqında” Qanun qəbul edilib. Bununla da 1920-ci ildən sonra mühacirətdə yaşadılan ilk respublikanın bayrağı yenidən Bakıda rəsmiyyət qazanıb. Azərbaycan Respublikası Ali Soveti həmin gün bu qərarı qəbul edib: “Azərbaycan Respublikasının əvvəlki Dövlət bayrağının bir çox onilliklər ərzində Azərbaycan xalqının milli dövlət quruluşunun rəmzi olduğunu, bu bayraq altında xalqın böyük və mürəkkəb təşəkkül və inkişaf yolu keçdiyini nəzərə alaraq, öz tarixinə, əvvəlki nəsillərin keçdiyi yola ehtiram əlaməti olaraq Azərbaycan Respublikasının Ali Soveti qərara alır: Azərbaycan Respublikasının əvvəlki Dövlət bayrağı respublikanın milli tarixi sərvəti kimi saxlansın; bu bayraqdan ümumxalq bayramları, mitinqlər və nümayişlər zamanı istifadə edilə bilər”.
Nə xoşbəxtik ki, 1988-ci ildə gizli şəkildə hazırlanan üçrəngli bayrağımız bu gün suverenliyini tam şəkildə bərpa etmiş Azərbaycanın bütün bölgələrində dalğalanmaqdadır.
