Sizlərə bu günlərdə oxuduğum bir kitabdan Azərbaycanla bağlı maraqlı qeydləri təqdim edirəm. Kitabın müəllifi bu əsəri yazana qədər indiki İran adlanan dövlətin ərazisində uzun müddət araşdırmalar aparmış, Bisütun kitabələrini yazıya köçürmüş və dünyada ilk dəfə bu işi görmüş alimdir.

İngilis Henri Roulinson XIX əsrin ən görkəmli şərqşünas alimlərindən biridir. O, tarix elmində daha çox “Assiriologiyanın atası” və qədim yazıları oxuyan şəxs kimi qəbul edilir.

Onun illərlə əziyyət çəkib yazdığı “Qədim Şərq dünyasının beş böyük monarxiyası” kitabı 1862-ci ildə Londonda çap edilmişdir. Bizim üçün maraqlı olan Midiya ilə bağlı hissədir ki, orda müəyyən məqamları sizlərə təqdim edirəm. Kitabı tam halda BURADA (https://archive.org/.../fivegreatmonarch.../page/n4/mode/1up) oxuya bilərsiniz.

O, uzun illər Şərq ölkələrində diplomatik xidmətdə olduğu üçün Azərbaycan və Mesopotamiya coğrafiyasını qarış-qarış gəzib, qədim abidələri şəxsən görüb, oxuyub, tərcümə edib və yazıb.

Roulinson iddia edir ki, regionun ən qədim sakinləri ari milləti və dili deyil, “skit” adlanan turandilli xalq olub.

O, Elam və Midiya ərazilərindəki qədim yazıların dilini təhlil edərək, onları “skit” adlandırır ki, bu da Avropa elmində türk sözünün sinonimi kimi işlənirdi. Müəllif qədim yazılarla tanış olandan sonra iddialı şəkildə çıxış edərək yazır ki, Midiyanın ən qədim tayfalarından olan maqlar ari deyil, turandilli idilər:

“Biz qəbul etməliyik ki, Midiyanın qədim sakinləri olan bu skit tayfaları öz mədəniyyətlərini qonşu ari tayfalarına aşılamışlar. Zərdüştlüyün ən mühüm ritualları — odun müqəddəsliyi, kəhanətlər və magiya — arilərə yox, məhz bu şimaldan və mərkəzdən gələn turanlılara məxsusdur” - bu cümlələr kitab barədə 1847-ci ildə “Journal of the Royal Asiatic Society” jurnalındakı məqaləsində də qeyd edilib.

O hesab edirdi ki, zərdüştlüyün ritualı kimi təqdim edilən oda, suya və yerə tapınma əslində arilərə aid deyil, turanlıların gətirdiyi bir skit dinidir.

Kitabda diqqətimizi çəkən dil məsələsinə aid olan bölümdür ki, müəllif tərcümə etdiyi qədim yazıları bir-biri ilə tutuşdurur və yazır ki, Midiya sözləri və adları Turan dillərindən yaranıb. Roulinson bu dili müasir türk, tatar və macar dilləri ilə müqayisə edir və onların qohum olduğunu yazır.

İngilis şərqşünası qeyd edir: “Atropatena qədim dövrlərdən bəri həm coğrafi, həm də dini baxımdan bu turanlı maqların mərkəzi olub”.

O, Azərbaycanı sadəcə bir coğrafi ərazi kimi deyil, zərdüştlüyün və qədim Turan sivilizasiyasının ana vətəni kimi təqdim edir.

Roulinson Azərbaycanın qədim adı olan Atropatena üzərində linqvistik təhlillər aparmışdır. O, bu adı “Odlar yurdu” və ya “Odun qorunduğu yer” kimi izah edir.

Roulinson yazır: “Azərbaycan ərazisi qədimdən Turan dünyası ilə Pers dünyası arasında bir keçid zonası idi, lakin bölgənin dini və mədəni fundamenti məhz bu yerli turanlı tayfalar tərəfindən qoyulub”.

Onun kitabında daha maraqlı bir cümlə belədir: “Azərbaycan sadəcə bir əyalət deyil, o, qədim Şərq dünyasının ən böyük dini ocağı idi. Zərdüşt bu torpaqların yetirməsidir və onun gətirdiyi islahatlar Midiyanın qədim turanlı maqlarının inancından süzülüb gəlmişdir”.

“Zərdüştün öz təlimini yaymaq üçün sığındığı və dəstək aldığı ən böyük kütlə turanlı tayfalar idi”, - deyə yazan müəllif qeyd edir ki, onlar at belində yaşayan, ox atan və Azərbaycan-Orta Asiya oxunda hərəkət edən skit tayfalarıdır.

Kitabına nəticə olaraq isə müəllif yazır:

“Zərdüşt sadəcə bir din gətirmədi, o, kənd təsərrüfatını və oturaq həyatı müqəddəsləşdirdi. Bu isə Azərbaycanın bərəkətli torpaqlarında yaşayan və turanlı əcdadlarından gələn təbiət sevgisini qoruyan insanlar üçün ən uyğun qanun idi”.

P.S: Qeyd edim ki, bütün bu sözlər tamamilə müəllifə aiddir.