Bəzi iddialara görə, postsovet məkanındakı xalq cəbhələrinin böyük hissəsi “KQB” strukturları tərəfindən yaradılıb və onlar tərəfindən idarə olunub. İddia edilir ki, Baltik respublikalarından birində “çekist” kurator Xalq Cəbhəsi liderlərindən birinə prosesi dayandırmağı tapşırıb – guya “siz çox irəli getmisiniz, artıq dayanın” deyib. Həmin lider isə “artıq gecdir” cavabını verib: “Bu mümkün deyil. Hətta istəsəm və hərəkatın əleyhinə çıxış etsəm belə, məni xəyanətkar hesab edərlər və Xalq Cəbhəsinin rəhbərliyindən uzaqlaşdırarlar”.
Hər xalqın öz “Böyük Ermənistan”ı, öz “böyük və qədim xalq” anlayışı var. Nağıllar vasitəsilə hər uşağa onun ən ağıllı, ən mehriban və s. olduğu təqlid edildiyi kimi, hər xalq öz böyüklüyü, qədimliyi, unikallığı və müdrikliyi düşüncəsi ilə böyüyür. Bu mənada “Böyük Ermənistan”, “Böyük Bolqarıstan”, “Allah tərəfindən seçilmiş yəhudi xalqı”, “Allah tərəfindən seçilmiş rus xalqı”, “böyük köçərilər-türklər”, eləcə də “pan” önlüyü ilə başlayan bütün milli və dini konsepsiyalar (panslavyanizm, pantürkizm, pangermanizm və s.) bir-birinə oxşayır. Dövlətin təbliğat maşınına necə etiraz edəsən: xalq öz keçmişi, böyüklüyü, istedadı və tarixinin külündən yenidən doğulmaq qabiliyyəti ilə qürur duymalıdır!
Problem ondadır ki, dialektik ziddiyyət ictimai miflərə də xasdır. Onların hər birində bir-birinə zidd elementlər, dəyərlər, biliklər və məlumatlar var. Tam yaxşı və ya tam pis insan olmadığı kimi, onunla bağlı olan hadisələr, onun fəaliyyəti ilə bağlı olan nəticələri də müxtəlifdir. Bu günün siyasi elitası hansı tərəflərə, hansı nəticələrə diqqət yetirir? Hansı məqsədlə? Özünü müdafiə etmək və ya hücuma keçmək, hamıya nəsə göstərmək, öyünmək və ya kimdənsə nəyisə almaq, kimisə cəzalandırmaq, intiqam almaq üçün? Bundan çıxış edərək ictimai və tarixi hekayələrin mahiyyətini daha doğru dəyərləndirmək olar: o, pozitivdir, yoxsa neqativ, bizi irəli, gələcəyə aparır, yoxsa tənəzzül edir, geriyə sürükləyir, əməkdaşlığa və inkişafa, yoxsa münaqişəyə, o cümlədən genişmiqyaslı müharibəyə köklənib.
Məsələn, İkinci Dünya Müharibəsi ilə bağlı hadisələr bir tərəfdən bəşəriyyətə silahlı qarşıdurmaların dəhşətlərini xatırlatmalı olan acı təcrübə kimi izah edilir. Mənim də bir hissəsini yaşadığım Sovet dövrünün məişətində müharibə ilə bağlı hekayələr belə postulatlara gətirib çıxarırdı: “bir daha müharibə olmasın”, “pis sülh yaxşı münaqişədən üstündür” və s. Yəni bütün ideoloji manipulyasiyalara, dərsliklərdə müharibənin mifləşdirilmiş təsvirinə baxmayaraq, kütləyə əsas mesaj sülh idi. Hazırkı Rusiyada isə eyni mövzu “yenidən təkrarlaya bilərik” məntiqi ilə istifadə olunur: xalq keçmişlə yaşamağa məcbur edilir, sanki İkinci Dünya Müharibəsi hələ də başa çatmayıb, davam edir və yenə də nəhəng qurbanlar tələb olunur. Yəni burada açıq-aşkar destruktiv ictimai mif mövcuddur.
Yaxud Stalinin məşhur şəxsiyyətinə pərəstiş təcrübəsi. Onun hakimiyyəti illərində həyata keçirilmiş kütləvi repressiyalar, dövlətin öz vətəndaşlarına qarşı tətbiq etdiyi terror üsulları, milyonlarla insanın həyatına son qoyan və bütöv nəsillər üçün dərin psixoloji travma yaradan faktlar artıq əksər rusiyalıların yaddaşından, ümumi ictimai şüurdan silinib. Diqqət daha çox geridə qalmış dövlətin həmin dövrdə sürətlə sənayeləşdirilməsinə yönəldilir və bu məqsədə hansı qurbanlar naminə nail olunduğu unudulur. Əslində, beyinlərə “məqsəd vasitəyə bəraət qazandırır” prinsipi yeridilir. Yəni, destruktivlik yenə də göz önündədir.
Niyə məhz bu nümunələri destruktiv adlandırıram? Axı oxşar misallar çoxdur: məsələn, bəzi sadə almanlar (və təkcə almanlar yox) Hitleri guya almanları qanunlara hörmət edən xalqa çevirən lider kimi xatırlamağı sevirlər; Orta Asiyada Teymurləngi müdrik hökmdar və islamın sadiq müdafiəçisi kimi hörmətlə anırlar (məsələn, Ələmutdakı dönük-həşişlərin qalasını dağıtması və s.) və bu zaman onun yürüşlərində baş verən qəddarlıq və kütləvi qırğınlara göz yumulur. Lakin bunlar nə Almaniyanın, nə də Özbəkistanın müasir dövlət təbliğatının əsas elementinə çevrilməyib. Onlar bu günün yerini almır, revanş tələb etmir, keçmişə qayıdış çağırışı etmir. Bir neçə yüz il əvvəl hansısa feodal imperiyasına daxil olmuş torpaqların, abidələrin, sərvətlərin bərpasını tələb etmirlər (ən azı hələlik etmirlər). Düşünmürəm ki, Tomrisin kimə məxsusluğu üzərində qazaxlarla azərbaycanlılar arasında münaqişə başlayacaq, yaxud Füzulinin etnik mənsubiyyəti ilə bağlı türkmənlərlə azərbaycanlılar arasında müharibə olacaq. İctimai miflərin bu günü, mövcud reallığı əvəzləməsinə imkan verməmək üçün şüurluluq, milli elitaların siyasi mədəniyyət və məsuliyyət səviyyəsi vacibdir.
“Böyük Ermənistan” ictimai mifi nə ən dəhşətlisi, nə ən unikalı, nə də ən mənfisi deyildi. O, Avropada mövcud olmuş digər oxşar miflərin şablonlarına uyğun şəkildə formalaşdırılmışdı. Bir çox başqa hekayələr kimi, “Ermənistan” adlı uşağın özünü güclü, ağıllı, istedadlı hiss etməsi məqsədinə qulluq edirdi. Onun destruktivliyi o zaman baş verdi ki, real, mövcud Ermənistan dövlətinin yerini tutdu və bu nağılın dirçəldilməsi uğrunda on minlərlə erməni, azərbaycanlı və regionun digər xalqlarının nümayəndəsi həyatını itirdi. Ermənistan hakimiyyətinin və qabaqcıl ziyalılar təbəqəsinin bir hissəsi bunu anlayıb, dövlətçilik və dövlət ideologiyasının qurulması prosesini konstruktiv məcraya qaytarmağa cəhd göstərir.
Bəs, böyük türk dünyası – “Turan” hekayəsi necə olacaq? Vurğu nəyin üzərində olacaq: artıq fəth etdikləri torpaqlarda doğru-düzgün dövlət qurmadan at üzərində fasiləsiz yürüşlər edən böyük köçəri fatehlər? Yoxsa müxtəlif etnik və dini mənsubiyyəti olan insanların sülh içində yaşadığı geniş mədəni-iqtisadi məkan – bir növ Yeni Dövrün multikulturalizmi? Mən bu hekayənin destruktiv olacağı ilə bağlı bəzilərinin narahat olmalarını başa düşürəm. Heç bir ictimai mif bu riskdən sığortalanmayıb. Trampın “Amerikanı yenidən böyük edəcəyik!” şüarı və bu şüar altında görülən işlərin hələlik yalnız əks nəticə verməsi nəyə desən dəyər.
Ancaq hər şey bölgə xalqlarının, təkcə azərbaycanlıların, digər türk xalqlarının, türklərin, Mərkəzi Asiya xalqlarının deyil, həm də ermənilərin, gürcülərin, farsların və digərlərinin şüurluluq, siyasi mədəniyyət, əməkdaşlıq və qarşılıqlı anlaşma səviyyəsindən asılı olacaq. Regionda konstruktiv diskussiya yaratmağa xidmət edə biləcək ictimai siqnallar, çağırışlar və addımlar lazımdır. Və mən çox istərdim ki, Ermənistan–Azərbaycan arasındakı sülh prosesi bu diskussiyanın təməl daşlarından birinə çevrilsin.
Qaydayın məşhur “Qafqaz əsiri və ya Şurikin yeni macəraları” komediyasında vicdansız “Don Juan” – yoldaş Saaxov öz fəaliyyəti barədə belə deyir: “Biz çalışırıq ki, nağılı gerçəyə çevirək.” Allah uzaq eləsin! Gəlin nağılları bir kənara qoyaq və qarşılıqlı faydalı əməkdaşlığa əsaslanan konstruktiv reallığın qurulması ilə məşğul olaq.
Pressklub.az
