İki il əvvəl baş verən hadisə Cənubi Qafqazın xəritəsini əbədi olaraq dəyişdi və postsovet məkanının ən uzunmüddətli münaqişələrindən birinə son qoydu.
2023-cü il sentyabrın 19-u, səhərin erkən saatları. Füzuli-Əhmədbəyli-Şuşa avtomobil yolunun inşaat sahəsində sükutu dəhşətli partlayış pozur.
Azərbaycan Dövlət Avtomobil Yolları Agentliyinin əməkdaşlarını daşıyan yük maşını havaya uçur. İki həyat bir anın içində yarımçıq qalır. Ardınca baş verən növbəti partlayış hadisə yerinə gəlmiş hüquq-mühafizə orqanlarının dörd əməkdaşının ölümünə səbəb olur.
Bu altı ölüm Azərbaycan xalqının səbr kasasını daşıran son damla oldu. Daha dözmək mümkün deyildi. Öz ərazisində terrorizm - Azərbaycan buna nə dözə, nə də göz yuma bilərdi.
... Cənubi Qafqazın ən ağrılı və uzunmüddətli qarşıdurmalarından biri olan Qarabağ münaqişəsinin dərin tarixi kökləri var. Tarixi mənbələrə görə, bu münaqişə 1987-1988-ci illərdə "yenidənqurma" dövründə kəskinləşdi və Azərbaycanla Ermənistan cəmiyyətlərinin böyük hissəsi açıq milli qarşıdurmaya cəlb olundu. Münaqişə bir neçə mərhələdən keçdi: partizan savaşı (1988-1991), Birinci Qarabağ müharibəsi (1992-1994), aşağı intensivlik mərhələsi (1994-2020), İkinci Qarabağ müharibəsi (2020) və 2023-cü ilin sentyabrına qədərki dövr. Münaqişənin əsas məğzi beynəlxalq hüququn iki fundamental prinsipi - xalqların öz müqəddəratını təyinetmə hüququ ilə ərazi bütövlüyü prinsipi arasındakı ziddiyyət idi.
44 günlük Vətən müharibəsində qazanılan qələbədən sonra Azərbaycan torpaqlarının böyük hissəsinə nəzarəti bərpa etdi. Amma suverenliyin tam bərpası üçün daha üç ilə yaxın mürəkkəb diplomatik və hərbi fəaliyyət lazım gəldi. 2023-cü il sentyabrın 19-20-də keçirilən əməliyyat bu tarixin son fəslinə çevrildi.
2020-ci ilin noyabrında Azərbaycan, Ermənistan və Rusiya arasında imzalanmış üçtərəfli bəyanatla atəşkəs elan olundu və Qarabağda rus sülhməramlı kontingenti yerləşdirildi. Müqaviləyə əsasən, Ermənistanın silahlı birləşmələri bölgədən çıxarılmalı idi. Amma İrəvan öhdəlikləri yerinə yetirmək əvəzinə təxribat və eskalasiya yolunu seçdi.
2023-cü ilin sentyabrında vəziyyət kəskin gərginləşdi. Sentyabrın 2-də Ermənistanın baş naziri Nikol Paşinyan qanunsuz separatçı rejimin rəhbərlərini uydurma “Müstəqillik günü” münasibətilə təbrik etdi. Sentyabrın 9-da rus sülhməramlılarının müvəqqəti məsuliyyət zonasındakı ərazilərdə saxta “seçkilər” keçirildi və saxta “prezident” elan olundu. Bu addımlar Azərbaycanın suverenliyini və üçtərəfli razılaşmanı açıq şəkildə pozurdu.
Ən təhlükəli addımlar isə hərbi təxribatlar idi. Ermənistan nəinki silahlı qüvvələrini və separatçı dəstələri çıxarmadı, əksinə, əraziyə əlavə canlı qüvvə, silah və texnika göndərirdi. Rus sülhməramlılarının məsuliyyət zonasında yeni istehkamlar tikilir, mövqelər gücləndirilir, ərazilər minalanırdı.
Həlledici məqam isə 2023-cü il sentyabrın 19-da baş verdi. Əhmədbəyli-Füzuli-Şuşa yolunda Ermənistan diversiya qruplarının əvvəlcədən basdırdığı minanın partlaması nəticəsində iki mülki şəxs həlak oldu. Həmin gün daha bir mina partlayışı Daxili İşlər Nazirliyinin Daxili Qoşunlarının hərbçilərini daşıyan nəqliyyat vasitəsini hədəf aldı və dörd nəfərin ölümü ilə nəticələndi. Bu terror aktları Azərbaycan üçün dözüm həddini aşan son nöqtə oldu.
2023-cü il sentyabrın 19-da saat 13:00-da Azərbaycan Ordusunun bölmələri lokal xarakterli antiterror tədbirlərinə başladı. Əməliyyatın məqsədi Qarabağ iqtisadi rayonunda genişmiqyaslı təxribatların qarşısını almaq, erməni silahlı birləşmələrini tərksilah edib Azərbaycan ərazilərindən çıxarmaq və bölgədə konstitusiya quruluşunu bərpa etmək idi.
Hərbi strategiya 2020-ci il Vətən müharibəsinin təcrübəsinə əsaslanırdı və mürəkkəb dağ-meşə relyefinin xüsusiyyətlərini nəzərə alırdı. Azərbaycan bölmələri kiçik, yüksək manevr qabiliyyətli qruplar şəklində hərəkət edərək sürətlə irəliləyir və düşməni gözlənilməz vəziyyətdə yaxalayırdı.
Əməliyyat günün ortasında, əlverişsiz hava şəraitində və dağ-meşəlik zonada başlasa da, bütün tapşırıqlar vaxtında və dəqiqliklə yerinə yetirildi.
Əməliyyat 13 istiqaməti əhatə edirdi: beşi şimalda, səkkizi cənubda. Xüsusi təyinatlı qüvvələrin tətbiqi uğurun açar elementi oldu. Əməliyyat başlayandan bir neçə saat sonra bu bölmələr əsas kommunikasiya yollarına tam nəzarəti ələ keçirdi, əməliyyat bölgəsinə çıxışı bağladı, düşmənin geri çəkilmə ehtimallarını kəsdi və separatçıların müdafiə xətlərinin 9,5 kilometr dərinliyinə irəlilədi.
Azərbaycan Ordusu sürətlə 5-dən 26 kilometrədək irəliləyərək əsas istiqamətlərdə - Ağdərə-Əsgəran, Xankəndi-Xocavənd, Suqovuşan-Vəng, Təzəkənd-Sırxavənd, həmçinin Xankəndi-Xocalı xəttində düşmən müdafiəsini yardı. Bununla bütün strateji yollar Azərbaycanın nəzarətinə keçdi.
İlk saatlardan etibarən əməliyyatın gedişində mühüm uğurlar əldə olundu. Ermənistan silahlı birləşmələrinin bütün təchizat yolları kəsildi, düşmənin hava hücumundan müdafiə, idarəetmə və radioelektron mübarizə sistemləri sıradan çıxarıldı. Yalnız dəqiq təsdiqlənmiş hədəflərə yüksək dəqiqlikli silahlarla zərbələr endirildi. 90-dan artıq döyüş mövqeyi nəzarət altına alındı.
Bundan sonrakı hadisələri hərbi ekspertlər “dəqiq hərbi planlaşdırmanın nümunəsi” adlandırdılar. Cəmi 23 saat 43 dəqiqə ərzində Azərbaycan Ordusu 406 kvadrat kilometr ərazidə tam nəzarəti bərpa etdi, 1761 düşmən hərbi obyektini sıradan çıxardı, 8 tankı, 22 artilleriya qurğusunu və 14 minaatanı məhv etdi. Bundan əlavə, 1731 ədəd döyüş texnikası və 18 664 ədəd atıcı silah ələ keçirildi. 15-18 min nəfərlik düşmən qruplaşması isə təslim olmağa məcbur edildi.
Ən təsirli göstəricilər isə mülki əhali arasında sıfır itki və bir nəfər də olsun zərər görmüş mülki obyektin olmaması idi. Azərbaycan Ordusu təkcə gücünü deyil, həm də ən yüksək peşəkarlığını nümayiş etdirərək beynəlxalq humanitar hüququn normalarına tam riayət etdi.
Əməliyyat mürəkkəb beynəlxalq şəraitdə aparılırdı. ABŞ-da hakimiyyətdə olan Co Bayden administrasiyası ekspertlər tərəfindən son illərin ən ermənipərəst hökuməti kimi xarakterizə edilirdi. Avropa İttifaqı rəhbərliyində isə hər zaman Ermənistanı dəstəkləyən Fransanın güclü təsiri davam edirdi.
Bununla belə, Azərbaycan öz mövqeyini beynəlxalq ictimaiyyətə effektiv şəkildə çatdırmağı bacardı. Bakı açıq şəkildə vurğuladı ki, əməliyyat yalnız terrorçu elementlərə qarşı yönəlib və ölkənin qanuni ərazisində konstitusiya quruluşunun bərpası çərçivəsində həyata keçirilir.
Əməliyyatın uğurlu nəticəsi sonrakı Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərinin normallaşdırılması üzrə danışıqlarda Bakının mövqeyini əhəmiyyətli dərəcədə gücləndirdi. Mənbələrin bildirdiyinə görə, 2025-ci il martın 13-də tərəflər sülh sazişinin bütün şərtləri üzrə razılığa gəldiklərini elan etdilər. 2025-ci il avqustun 8-də isə Vaşinqtonda ABŞ-ın vasitəçiliyi ilə Ermənistanın baş naziri Nikol Paşinyan və Azərbaycan prezidenti İlham Əliyev sənədi parafladılar.
İki ölkənin liderlərinin imzaladığı birgə bəyanatda “Sazişin imzalanması və yekun ratifikasiyasına nail olmaq üçün gələcək addımların atılmasının zəruriliyi, həmçinin ölkələrimiz arasında sülhün qorunması və möhkəmləndirilməsinin vacibliyi” vurğulanır. Sənəd həmçinin dövlətlərin suverenliyinə, ərazi bütövlüyünə və yurisdiksiyasına hörmət əsasında kommunikasiya xətlərinin açılmasını da nəzərdə tutur.
2023-cü ilin sentyabrında qazanılmış uğur bir neçə əsas amil sayəsində mümkün oldu.
Hərbi üstünlük. Prezident İlham Əliyevin rəhbərliyi altında aparılan dərin hərbi islahatlar nəticəsində ən mürəkkəb tapşırıqları yerinə yetirməyə qadir olan müasir, yüksək texnologiyalı ordu formalaşdırıldı.
Diplomatik hazırlıq. Azərbaycan ardıcıl və səbirli şəkildə beynəlxalq hüquq normalarına əsaslanan mövqeyini dünyaya izah etdi və beynəlxalq aləmdə anlayış qazandı.
Mənəvi haqq. Otuz illik iztirablar, bir milyondan çox qaçqın, viran edilmiş şəhər və kəndlər xalqla dövlət rəhbərliyini bənzərsiz birlikdə birləşdirirdi.
Geopolitik müdriklik. Mürəkkəb beynəlxalq şəraitdə Azərbaycan öz mövqeyini əsas oyunçulara qəbul etdirə bildi.
Bu gün, həmin qələbədən iki il sonra, nəticələrin nə qədər təsirli olduğunu görürük. Azad olunmuş torpaqlarda genişmiqyaslı quruculuq işləri aparılır: yollar, məktəblər, xəstəxanalar, yaşayış binaları inşa olunur. Tarixi və mədəni abidələr bərpa edilir. Öz doğma yurdlarına məcburi köçkünlər geri dönürlər.
Ən başlıcası isə bölgədə davamlı sülh üçün zəmin yaradılır. Cəmi bir neçə saat davam edən hərbi əməliyyat separatizmin ömrünə son qoydu, onların ümid bəslədiyi dairələr isə sükutla müşahidə etməklə kifayətləndilər.
19-20 sentyabr 2023-cü il tarixi əməliyyatından keçən iki il artıq bu qələbəni yalnız lokal hərbi uğur kimi deyil, daha geniş tarixi kontekstdə qiymətləndirməyə imkan verir. Azərbaycanın ərazi bütövlüyünü bərpa təcrübəsi postsovet məkanında unikal olaraq qalır. Xarici təcavüz və işğalla üzləşən, üstəlik Azərbaycana nisbətən daha böyük beynəlxalq dəstəyə malik olmuş digər dövlətlər hələlik bu uğuru təkrarlaya bilməyiblər.
Uğurun əsas amilləri ardıcıl beynəlxalq hüquqa söykənən xarici siyasət, diplomatik və hərbi alətlərin düzgün vəhdəti, effektiv hərbi islahatlar və ordunun modernləşdirilməsi, iqtisadi sabitlik və inkişaf, xalqla dövlət rəhbərliyi arasındakı birlik idi.
Zəfərə gedən yol uzun və çətin oldu. Azərbaycan doxsanıncı illərin kabusundan, humanitar fəlakətdən, bir milyondan çox qaçqından keçdi. O ağır illərdə beynəlxalq ictimaiyyətin biganəliyinə baxmayaraq, ölkə öz gücü ilə ədaləti və ərazi bütövlüyünü bərpa etməyi bacardı.
Bu gün Azərbaycan qürur və nikbinliklə gələcəyə baxır. Biz qalib ölkəyik. Və bu qələbə bizimlə həmişə qalacaq. O, regionun inkişafı, davamlı sülhün bərqərar olması və Cənubi Qafqazdakı bütün ölkələr arasında əməkdaşlıq üçün yeni imkanlar açır.
2025-ci il avqustun 8-də imzalanmış birgə bəyanatda qeyd olunur ki, “ölkələrimizə nəhayət, beynəlxalq sərhədlərin toxunulmazlığı və ərazi əldə etmək üçün gücdən istifadənin yolverilməzliyi əsasında mehriban qonşuluq münasibətlərinin qurulmasına başlamaq üçün şərait yaradılıb. Böyük insan itkilərinə səbəb olan münaqişənin başa çatmasından sonra yaranmış bu reallıq nəinki yenidən nəzərdən keçirilə, heç vaxt nəzərdən keçiriləcək mövzuya çevrilə bilməz”. Bu, iki xalq arasında düşmənçilik səhifəsinin bağlanmasına açılan yoldur.
Azərbaycan təcrübəsi sübut edir ki, ən mürəkkəb münaqişələr belə siyasi iradə, strateji baxış və beynəlxalq hüquq çərçivəsində öz qanuni haqlarını qorumaq əzmi olduqda həllini tapa bilər.
2023-cü il 19-20 sentyabr əməliyyatı sadəcə hərbi qələbə deyildi. Bu, beynəlxalq hüququn zəfəri, dövlət iradəsinin zəfəri və Azərbaycan xalqının zəfəri idi.
Bu, ağlasığmaz iztirablardan keçmiş bir millətin ləyaqətini, səbrini və ədalətə inamını qoruyub saxlaması haqqında tarixdir. Bu, həqiqətin sonda mütləq qalib gəlməsi haqqında tarixdir.
İki il əvvəl Azərbaycan təkcə öz suverenliyini bərpa etmədi.
O, öz tarixinin ən ağrılı səhifələrindən birini bağladı və ümidlərlə, inkişafla, sülhlə dolu yeni bir səhifə açdı.
