100 min, 400 min, 2 mənzil...

Ölümlə nəticələnən qəzaları üzrə məhkəmə proseslərində müttəhim və zərərçəkmiş tərəfin məhkəmədən kənar anlaşma halları tez-tez üzə çıxır. Yüksək məbləğdə pul və əmlak tələbləri hətta proses zamanı iclas zalında da açıq səslənir.

Belə iddialar həm tiktoker "Arzum 999" ləqəbli İlduzə Hacıyevanın, həm də həkim Azər Maqsudovun cinayət işində ictimai aşkarlıq tapıb. Məsələn, İlduzə Hacıyeva qarşı tərəfin ondan 100 min manat istədiyini iddia edib. Azər Maqsudov isə məhkəmədə zərərçəkmiş tərəfin əvvəlcə 2 mənzil, daha sonra isə 400 min manat tələb etdiyini bildirib.

Bəs bu cür tələblər qanunidirmi və hər hansı bir cinayət məsuliyyəti yarada bilər? 

Mövzu ilə bağlı “Yeni Sabah”a danışan vəkil Ramil Vəliyev bildirib ki, Azərbaycan qanunlarında "qanpulu" anlayışı yoxdur:

“Son illər Azərbaycanda qətl hadisələrindən sonra tərəflər arasında “qanpulu” adı altında pul və ya əmlak verilməsi ilə bağlı müzakirələr geniş yayılıb. Lakin qanunvericilikdə “qanpulu” adlı ayrıca hüquqi institut və ya hüquqi anlayış mövcud deyil. Bununla belə, Cinayət Məcəlləsi və Mülki Məcəllə zərərçəkmiş şəxsin və ya onun hüquqi varislərinin vurulmuş maddi və mənəvi zərərin əvəzinin ödənilməsini tələb etmək hüququnu tanıyır.

Belə tələblər yalnız qanunla müəyyən edilmiş qaydada, könüllü razılaşma və ya məhkəmə qərarı əsasında həyata keçirilə bilər. Məsələn, təqsirləndirilən şəxs və ya onun yaxınları könüllü şəkildə zərərin əvəzini ödəyə, tərəflər arasında barışığa nail olunmasına çalışa bilərlər. Həmin ödənişlər ziyanın ödənilməsi və ya kompensasiya hesab olunur. Zərərçəkmiş şəxsin nə qədər mənəvi zərər çəkməsi özünə məxsus və spesifik olduğundan standart məbləğ ilə qiymətləndirilə bilməz.

Elə hallar olur ki, zərərçəkmiş şəxs tərəf mövcud vəziyyətdən sui-istifadə etmək istəyir. Lakin tələb olunan məbləği ödəmək təqsirləndirilən şəxs və ya ailə üzvləri könüllü ödəmək istəyə bilərlər, məcburi ödənilməsi ancaq məhkəmə mülki iddianı təmin etdiyi həcmdə ödəməlidir. Əksər hallarda isə zərərçəkmiş şəxsin tələbi ilə məhkəmənin müəyyən etdiyi məbləğ arasında kəskin fərq olur”.

R.Vəliyev sözlərinə görə, ölən şəxsin ailəsi qarşı tərəfdən pul, ev və ya başqa əmlak istəyə bilər. Ancaq bu, yalnız tərəflərin könüllü razılığı ilə olmalıdır:

“Ölən şəxsin ailəsinin qarşı tərəfdən pul, mənzil və ya digər əmlak tələb etməsi yalnız tərəflərin sərbəst iradəsi ilə əldə olunmuş razılaşma çərçivəsində və qanuna zidd məqsəd daşımadığı hallarda hüquqi problem yaratmaya bilər. Lakin həmin tələblər hədə-qorxu, təzyiq və ya şantaj yolu ilə irəli sürülərsə, artıq cinayət-hüquqi məsuliyyət məsələsi yarana bilər.

Xüsusilə “Pul versəniz, şikayəti geri götürərik” və ya “Ev verməsəniz, sizi həbs etdirəcəyik” kimi ifadələrdən istifadə olunması hər bir konkret hadisənin şəraitindən asılı olaraq hüquqi qiymətləndirilir. Əgər məqsəd qanunsuz əmlak əldə etməkdirsə və təhdid, hədə-qorxu və ya digər qanunsuz təsir vasitələri tətbiq edilirsə, bu əməllər hədə-qorxu ilə tələb etmə (reketçilik) və ya digər cinayət tərkiblərinin əlamətlərini yarada bilər”.

R.Vəliyevin sözlırinə görə, qəsdən adam öldürmə kimi ağır cinayətlərdə zərərçəkən tərəfin şikayətini geri götürməsi işin bağlanmasına səbəb olmur:

“Qəsdən adam öldürmə kimi ağır cinayətlər üzrə zərərçəkmiş tərəfin şikayəti geri götürməsi cinayət təqibini dayandırmır. Belə cinayətlər dövlət ittihamı qaydasında təqib olunur və istintaq orqanı ilə prokurorluq zərərçəkmişin mövqeyindən asılı olmayaraq cinayət işini davam etdirir. Buna görə də “şikayəti geri götürmək” müqabilində pul tələb edilməsinin əksər hallarda ciddi hüquqi nəticəsi olmur. Sadəcə cəza təyinində nəzərə alınır.

Əgər tərəflər yalnız dəfn xərclərinin, maddi zərərin və ya mənəvi ziyanın ödənilməsi barədə könüllü razılığa gəlirlərsə, bu, qanunla qadağan edilmir. Hətta təqsirləndirilən şəxsin zərərin könüllü ödənilməsi məhkəmə tərəfindən cəzanı yüngülləşdirən hal kimi nəzərə alınır. Lakin bu, cinayət məsuliyyətini avtomatik aradan qaldırmır.

Hüquq sistemi yalnız qanuni kompensasiya və zərərin əvəzinin ödənilməsini qəbul edir. Pul və ya əmlak tələblərinin qanuniliyi isə onların hansı məqsədlə, hansı üsulla və hansı şəraitdə irəli sürülməsindən asılı olaraq qiymətləndirilir. Buna görə də belə hallarda tərəflərin hüquqi yardım alması və bütün razılaşmaların qanun çərçivəsində həyata keçirilməsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır”.