"Dəli Kür" -ə qarşı Kreml

Rejissor Hüseyn Seyidzadənin çəkdiyi ilkin variantda film Cahandar ağanın kazaklar tərəfindən arxadan güllələnməsi və Rus Əhmədin kazak zabitinin üzünə sillə vurması ilə bitirdi. Sovet senzurası "rus zabitinə azərbaycanlının əl qaldırmasını" qəbul etmədiyi üçün həmin səhnə kəsilib və itib.

Cahandar ağanın ölümü ilə bağlı səhnə Moskvanı xüsusilə qıcıqlandırırdı. Orada Zaqafqaziya kinoları üzrə rəhbər Adil müəllimə, “yalvarıram sizə özünüz-özünüzü öldürün, ruslar sizi öldürməsin. O epizoddan başqa bütün epizodlar dəyişməz qalsın” demişdi. Beləliklə torpağı uğrunda döyüşərək ölən Cahandar Ağanı sonda namus üstdə qurban verirlər Filmin sonluğunu rejissorun özünə deyil, Adil İsgəndərova montaj etdirirlər. Orijinal lent yazıları isə arxivlərdən tamamilə silinir və ya yandırılır.

Filimdə maraqlı məqamlardan biri də Mirzə Babayevin apardığı zikr səhnəsidir. Filmdə gördüyümüz o səhnə islam dünyasında, xüsusən də sufizmdə geniş yayılmış "Cəhri zikr" və "Səma" ayininin bədii formada təsviridir. O dövrdə Azərbaycanda bu cürə zikri Allaha olan sevgi kimi kinoda göstərmək qəti qadağan idi. Rusların niyyəti isə dini gözdən salmaq və xalqa bu zikrlərin “əxlaqsız” məclis kimi təqdim etmək idi. Buna görədə Molla Sadıq obrazından bu dini duyğudan tamamilə manipulyasiya etmək üçün birbaşa göstəriş alır. Rejissora deyirlər ki, bu dini ritualı göstərməklə həm də din pərdəsi altında gizlənən mənfi qüvvələrin “xalqın beynini necə dumanlandırdığını”-göstərsin.

Zikr rəqsini ifa edənlər peşəkar rəqqaslar və aktyorlar dəvət edən rejissor Moskvanın dediyini eləsə də zikrin ilk səhnədə necə ruhani ritual olmasını göstərə bilmiş idi. Hətta deyilir ki, çəkiliş dayandırıldıqdan sonra da bəzi mürid obrazlarını canlandıran şəxslər ritmdən çıxa bilmir, fırlanmağa və zikr etməyə davam edirlər. Onları sakitləşdirmək üçün çəkiliş meydançasına həkim çağırmalı olurlar.

Tofiq Quliyev nəhəng insan olduğunu bu filmdə bir daha isbat etmişdir. O, adətən lirik, şən və modern melodiyalar bəstələsə də, bu səhnədə daxili ritmi elə tənzimləmişdi ki, musiqi tamaşaçını da daxilən gərir, qorxu və vahimə hissi yaradırdı. Nağaranın vuruşları insan ürəyinin döyüntüləri ilə sinxron sürətlənirdi.

Sovet dövründə Çar Rusiyasına qarşı münasibət bu filmdə minimuma endirlimiş idi. Çarı yıxan Leninin ardıcılları tələb edirdilər ki, filmdə ruslar mənfi obrazda göstərilməsin. "Rusiyanın regiona gəlişi ancaq tərəqqi və mədəniyyət gətirib" tezisini qorumaq üçün çar zabitlərinin mənfi, qəddar tərəflərini göstərən səhnələrin əksəriyyətini ixtisar etdirdi.

Filmdə təbliğ edilən "Azərbaycanı cəhalətdən xilas edən yeganə rus işığı" əslində bu seminariyaların məqsədi həm də imperiyaya sadiq, rusdilli kadrlar yetişdirmək idi. O dövrdə bunu açıq görən İsmayıl Şıxlı romanda maarifçiliyin vacibliyini qeyd etməklə yanaşı, ruslaşdırma siyasətinin daxili təhlükələrinə də eyham vururdu. Filmin çəkildiyi 1960-cı illərin sonlarında Azərbaycanda gizli bir milli oyanış var idi. İsmayıl Şıxlının əsərini incləyən senzura onu tamamilə başqa formata saldı.