Milli Məclisin deputatı, ATƏT Parlament Assambleyasının Büro üzvü, komitə sədri Azay Quliyev Musavat.com-a geniş müsahibə verib.

İrəvanın ermənilərə verilməsindən tutmuş, anti-Azərbaycan çevrələrin fəaliyyətinə, Qərbi Azərbaycan məsələsinədək bir çox vacib mövzuları əhatə edən, olduqca maraqlı, sensasion məqamlarla zəngin olan söhbətimizi oxucularımıza təqdim edirik:

- Azay bəy, əvvəlki illərdə olduğu kimi, Azərbaycanın ev sahibliyi etdiyi növbəti tədbirdən qabaq, Ümumdünya Şəhərsalma Forumu – WUF13 ərəfəsində ölkəmizə qarşı çirkin kampaniya başlanmışdı. Avropa Parlamentinin, AŞ PA-nın anti-Azərbaycan mövqeləri, bir sıra digər təşkilatların hay-küyü müşahidə olunurdu. Amma Azərbaycanın yüksək səviyyədə evsahibliyi etməsindən sonra sakitlik yaranıb. Yeri gəlmişkən, elə Forum zamanı Prezidentin köməkçisi Hikmət Hacıyevin bu mövzu ilə bağlı sualımıza maraqlı cavabı olmuşdu: “Karvan keçdi”. Siz beynəlxalq təşkilatlarla çox sıx əlaqədəsiniz və uzun müddətdir ki, ATƏT PA-nın rəhbərliyində təmsil olunursunuz və atmosferi çox yaxından izləmək imkanınız var. Müşahidələriniz nə deyir: “tozanaq” yatdımı? Nə baş verdi? Həmin qüvvələr məqsədlərinə çata bilmədikləri üçünmü susdular?

- Hikmət müəllim sizin o sualınıza çox spesifik cavab verdi. Düzdür, atalar sözünün birinci məlum hissəsini diplomatik etiket naminə demədi, amma ikinci hissəsini xatırlatdı, “karvan yoluna davam edir” söylədi. Bu, obrazlı ifadə olsa da, Hikmət müəllimin nə demək istədiyi hamıya bəlli idi və həqiqətən də hazırkı vəziyyətə adekvat verilən qiymət idi. Çünki Azərbaycan dövləti və cənab Prezident hər zaman milli maraqlar uğrunda apardığı mübarizədə qətiyyətlə yoluna davam edib, qarşısına qoyduğu bütün hədəflərə, bizə qarşı hansı çirkin kampaniyanın aparılmasından, hansı hücumların edilməsindən asılı olmayaraq, inamla və qətiyyətlə nail olub. Torpaqlarımızı eyni qətiyyətlə və inamla azad etdik, suverenliyimizi eyni əzmlə təmin etdik, Rusiya qoşunlarını eyni şəkildə Azərbaycandan çıxartdıq, 2020-ci ilin noyabrında imzalanmış üçtərəfli bəyannaməyə də erkən xitam verdik və nəhayət bölgədə 200 ilə formalaşmış güc balansını xeyrimizə dəyişdik və böyük qürur hissi ilə sizin dediyiniz o beynəlxalq tədbirlərə ev sahibliyi etdik. Yəni bunların hamısı onu göstərir ki, artıq ölkəmizə qarşı qarayaxma kampaniyası aparanları çox gecikiblər. Özləri də başa düşürlər ki, o gedən qatara artıq çata, özlərinin çirkin niyyətlərini artıq həyata keçirə, Azərbaycana təzyiq edib düşündükləri məkrli planları reallaşdıra bilmirlər. Hər cəhddə onlar iflasa uğradırlar. Ona görə də COP29-la və ya əvvəlki illərdə ev sahibliyi etdiyimiz digər beynəlxalq tədbirlərlə müqayisədə indi bu təzyiqin tempi kifayət qədər aşağı oldu. Ümumiyyətlə, bəşəriyyət üçün ən ağrılı problemlərdən biri olan iqlim dəyişikliyi ilə mübarizəyə bu qədər töhvə verən bir ölkəni hədəfə almaq ən böyük məntiqsizlik və ağılsızlıq idi.

Baxın, WUF-13-lə bağlı nə qədər gözəl tədbir keçirildi. Dünyanın 182 ölkəsindən 60 mindən çox nümayəndə təbdirin iştirakçıları siyahısında idi. Ölkəmizə gələn minlərlə qonaq, yüksək səviyyəli dövlət nümayəndələri, rəsmilər, beynəlxalq təşkilatların təmsilçiləri, qeyri-hökumət təşkilatları, vətəndaş cəmiyyəti üzvləri, elm adamları ölkəmizi yenidən kəşf etdilər.

Əminəm ki, onlar Azərbaycana təkrar səfər edəcəklər. Bu, Azərbaycan üçün çox böyük uğurdur. WUF-13-ə ev sahibliyi etməklə Azərbaycan dünya ictimaiyyətini düşündürən, narahat edən məsələlərin həllində lider mövqeyini daha da gücləndirdi. İşğaldan azad edilən əraziləri, şəhər və kəndləri qısa müddətdə həm minalardan təmizləyən, həm də sıfırdan quran, ən vacibi isə bu işləri paralel aparmağı bacaran yeganə ölkə kimi öz uğurlarını və unikal şəhərsalma təcrübəsini bütün dünya ilə bölüşdü. Paytaxtımızda çox önəmli qərarlar qəbul edildi və “Bakı Sənədi” kimi tarixə düşdü. Nəticədə, Azərbaycanın beynəlxalq nüfuzu daha da gücləndi və əlaqələri daha da genişləndi.

- Əvvəlki illərdə bizim ATƏT-in Minsk qrupunun həmsədrləri və ümumiyyətlə, bu qurumun özü ilə problemlərimiz var idi. Uzun müddət ATƏT PA-nın bürosunda təmsil olunan deputat olaraq siz də o atmosferdən xəbərdarsınız. Belə görünür ki, rəsmi Bakının və Prezidentin təqdim etdiyi yol xəritəsinə uyğun olaraq İrəvanın da eyni mövqeyi sərgiləməsi nəticəsində həmsədrlik fəaliyyətsizliyinə son verildi. Amma nədənsə Ermənistan Avropa Parlamenti və AŞPA-nın qərəzli mövqeyinə münasibətdə hələ də rəsmi Bakının yanaşmasına uyğun münasibət sərgiləməyə tələsmir. Ən azı “biz sülh gündəliyini masaya qoymuşuq, siz bizim işlərimizə qarışmayın” ritorikası olmalı ikən, rəsmi İrəvan başqa siyasət yürüdür, bununla da ikili oyun oynayır. Bu məsələ ilə bağlı sizin yanaşmanız necədir?

- Çox maraqlı sualdır. Həqiqətən burada həm vəziyyətin nə qədər paradoksal olduğunu, həm də bir erməni hiyləgərliyini qeyd edə bilərik. Paradoks ondadır ki, biz artıq Ermənistanla sülh sazişinin mətnini paraflamışıq. Hər iki tərəfin birgə müraciəti əsasında ATƏT-in o bədnam Minsk qrupu ləğv edildi, Azərbaycan Ermənistana işğala görə tətbiq etdiyi tranzit qadağalarını qaldırdı və neft məhsullarının satışına razılıq verdi, beləliklə, bölgədə defakto sülhü təsis etdi. Bundan sonra haqlı olaraq gözləntimiz ondan ibarət idi ki, Azərbaycanın bu xoş niyyətini və jestini bütün beynəlxalq təşkilatlar, o cümlədən Avropa Parlamenti və AŞ PA da dəstəkləyəcək. Çünki onların da uzun müddət guya ki, əsas istəkləri sülhün və əmin-amanlığın yaradılması, münaqişənin həlli idi. Amma baxırsan ki, bunlar bu vəziyyətdən heç də məmnun deyillər. Hətta, bəzən Ermənistan hökumətinin ən azı elan etdiyi siyasətin əleyhinə olaraq köhnə və təhrikedici narrativləri yenidən ortaya atırlar, münaqişəni yenidən qızışdırmaq istəyirlər, etnik zəmində yeni qarşıdurma yaratmağa çalışırlar. Qəbul etdikləri qətnamələrə baxsaq, görərik ki, bunlar sülhdə yox, məhz qarşıdurmada maraqlıdırlar. Bu, artıq doğrudan da çox paradoksal vəziyyətdir. Çünki dünyada heç bir münaqişə bu cür tam və qəti şəkildə həll olunmayıb. Son 80 ilin ən uğurlu “münaqişələrin həlli modeli”ni Azərbaycan təqdim etdi və Ermənistan bunu qəbul etməyə məcbur oldu.

Onda sual olunur, niyə Avropa Parlamenti və AŞPA Azərbaycanla Ermənistan arasında münasibətlərin normallaşmasını və sülhün qalıcı olmasını istəmirlər? Həmin qətnamələri qəbul edən qüvvələr hansı ölkənin və ya qrupun marağını ifadə edilrlər?

Cavab isə birdir: ABŞ, Fransa, Belçika, Niderland və digər ölkələrdəki erməni diasporu və ya icmasının, bir də Rusiyanın marağını ifadə edirlər. Çünki, iki xalq arasında sülhün və əmin-amanlılğın bərqərar olması qarşıdurmadan və münaqişədən bəslənən Rusiya və dünya erməniliyi üçün ciddi təhlükədir, Cənubi Qafqaza təsir imkanlarının tamamilə itirilməsi deməkdir. Ona görə də bu qüvvələr ölkəmizə və sülhə qarşı fəaliyyət göstərmək məqsədilə Avropalı deputatları ələ alır və onların anti-Azərbaycan qətnamələrini maliyyəşdirirlər.

O ki qaldı qaldı Ermənistan hakimiyəyətinin buna səssiz qalmasına və etiraz etməməsinə, hesab edirəm bu da düşündürücü məsələdir. Düzdü, son vaxtlar Paşinyan komandası Qarabağ mövzusunun tamamilə gündəlikdən çıxarıldığını açıq şəkildə bəyan edir və hətta Qarabağ klanının kökünü kəsəcəyini deyir. Bu cür yanaşma onların seçki platformasının da əsas xəttidir. Əlbəttə, bütün bunlar sağlam yanaşmadır və təqdir olunmalıdır. Amma digər tərəfdən, biz hələ indiyə qədər hər hansı formada, Ermənistan rəsmiləri, hətta birinci, ikinci şəxsləri demirəm, ayrı-ayrı ekspertləri tərəfindən belə, Avropa Şurası Parlament Assambleyasına və Avropa Parlamentinə “sizin gündəliyə gətirdiyiniz köhnəlmiş, ikrah hissi doğuran müddəalar artıq bizim gündəmimizdə yoxdur, bunu etməyin, bu, bizə də lazım deyil”, dediyini eşitməmişik. Bunu etmirlər. İndi sual olunur: bunlar seçkiqabağı kampaniya olduğu üçün bunu etmirlər, bu belədirsə, bunu başa düşmək olar, yoxsa alt şüurlarında müəyyən gizli planlar var? Yəni, gələcəkdə fürsət düşəndə həmin sənədlərə istinad etmək niyyətləri və planları var? Bax, bu ciddi sualdır. Ona görə də hesab edirəm ki, bu sualların tam aydınlaşması üçün biz iyunun 7-sini gözləməliyik. Seçkilərdən sonra bu məsələ ilə bağlı real vəziyyəti doğru-düzgün qiymətləndirmək üçün daha çox imkan yaranacaq. Yeri gəlmişkən onu da deyim ki, sülh gündəliyi ilə seçkilərə gedən Paşinyanın seçkiləri qazanma ehtimalı çox yüksəkdir və bu nəticə əldə olunarsa, o ilk nöbvədə Paşinyanın yox, Prezident İlham Əliyevin qələbəsi olacaq, çünki sühün də, Ermənistandakı hakim partiyanın öyündüyü normallaşma prosesinin də müəllifi Azərbaycan və onun lideridir.

- Deməli, Azərbaycan həm də Ermənistandakı proseslərə həlledici təsir imkanlarına malikdir, eləmi?

- Bəli, əminliklə deyə bilərəm ki, Azərbaycan bu gün Ermənistandakı seçkilərin nəticəsinə bir başa təsir etmək və prosesi yönləndirmək gücündədir. Hətta, Rusiyadan da artıq təsir imkanlarına malikdir. Bu gün Azərbaycanın verdiyi bəyanatın və ya atacağı istənilən addımın Ermənistanda daha çox əks-sədası və təsir var, nəinki başqa bir üçüncü ölkənin. Məncə, bu qədər kifayətdir və detallara getməyə ehtiyac yoxdur.

- Azay bəy, Avropa Parlamentinin iclası ilə bir neçə gün fərqlə ATƏT PA-nın Büro iclası keçirildi. Büro üzvlərində ən azı həmsədrlərin biabırçı taleyinə görə Azərbaycana qarşı aqressiv mövqeyini hiss etmədiniz ki?

- Xeyr, tam əksinə. Əvvəla onu qeyd edim ki, ATƏT PA-nın 27 aprel tarixində keçirilən Büro iclası bir qayda olaraq Kopenhagendə keçirilir və burada digər məsələlərlə yanaşı Assambleyanın hər üç komitəsinin qətnamə layihələri müzakirə edilir. Qətnamə layihələri müvafiq dəyişklikdən sonra qurumun rəsmi saytında yerləşdirilir və İllik Sessiyada baxılması və qəbul edilməsi üçün ATƏT-ə üzv olan 57 ölkənin parlament nümayəndə heyətlərinə göndərilir. Büro iclası mətbuata qapalı olur və qəbul edilən qərarların detalları açıqlanmır. İndi, artıq, Qətnamə layihələri hamıya paylandığı üçün müsbət bir məqamı və çox maraqlı bir faktı sizinlə bölüşə bilərəm. Belə ki, son 33 ildə ilk dəfədir ki, ATƏT PA İllik Sessiyaya təqdim etdiyi heç bir komitəsinin Qətnamə layihəsində Ermənistan-Azərbaycan münasibətləri və ya keçmiş münaqişə ilə bağlı hər hansı bir müddəa və paraqraf yer almadı, ölkəmizə aid bütün istinadlar Qətnamə layihələrindən çıxarıldı. Büroda irəli sürülən əsas arqumentimiz bu idi ki, normallaşma və sülh prosesi ikitərəfli dialoq və danışıqlar formatında uğurla baş tutur və üçüncü tərəfin prosesə müdaxiləsinə ehtiyac yoxdur. Təqdirəlayiq haldır ki, Büro üzvləri və məruzəçilər dövlətimizin bu mövqeyini nəzərə aldılar. Bu da ilk növbədə Prezident İlham Əliyevin beynəlxalq təşkilatların, o cümlədən ATƏT-in və onun institutlarının Ermənistan-Azərbaycan arasında münasibətlərin normallaşması və sülhə nail olunması prosesindən tamamilə kənarda qalması ilə bağlı qətiyyətli mövqeyinin ATƏT PA Bürosu tərəfindən tamamilə qəbul edilməsi və dəstəklənməsi deməkdir.

Çalışcağıq ki, cari ilin 4-8 iyul tarixlərində ATƏT PA-nın Haaqada keçiriləcək 33-cü İllik Sessiyasında hər üç Qətnamə layihəsi olduğu kimi, yəni ölkəmizlə bağlı hər hansı bir bənd əlavə edilmədən Assambleya tərəfndən təsdiq edilsin.

- Necə bilirsiniz, Avropa Parlamenti və AŞ PA ATƏT PA-dan nümunə götürəcəkmi?

- Avropa Parlamenti və AŞ PA-nın Azərbayacana münasibətdə sərgilədikləri qərəzli, qeyri-peşəkar və düşmən mövqeyi ilk növbədə onların özlərinə zərbədir, bu siyasət onların nüfuzunu sıfıra endirdi. Nəticədə, Azərbaycan Milli Məclisi həm Avropa Parlamenti, həm də AŞPA ilə bütün əlaqələri kəsdi və əməkdaşlığa son qoydu. Tam səmimi olaraq deyim ki, əməkdaşlığın dayandırılmasından ölkəmiz heç nə itirmədi, itirən isə yalnız bu qurumlar oldu. Ona görə də onların bundan sonra kimdənsə nümunə götürəcəyini və ya ibrət dərsi alacağını gözləməyə dəyməz.

- Bu gün Ermənistanda Qərbi Azərbaycan məsələsinə aşırı dərəcədə qıcıq var. Erməni rəsmilər dəfələrlə iddia ediblər ki, Azərbaycan bununla guya Ermənistanın təhlükəsizliyini təhdid edir. Amma faktiki Ermənistan Qərbi Azərbaycanla bağlı həqiqətləri təhrif edir. Məntiqlə, əgər real Ermənistan qurmaq istəyirlərsə, hələlik ölkəyə sənəd ala bilməyiblərsə, Azərbaycanın təqdim etdiyi sülh gündəliyinə sonadək əməl etməlidirlər. Siz Qərbi Azərbaycanda, Qarakilsənin – Vağudi kəndində doğulmusunuz. Mərhum atanızın məzarını ziyarət etmək istəyinizi 2012-ci ildə Ermənistanda keçirilən Avronest Parlament Asembleyasında iştirak edən zamanı o vaxtkı prezident Serj Sərkisyanla görüşdə də ifadə etmişdiniz. Amma o zaman müxtəlif bəhanələr gətirmişdilər. Faktiki olaraq Qərbi azərbaycanlı kimi sizin də o müqəddəs yerlərə getmək, oranı ziyarət etmək hüququnuz var və istəyiniz var. Amma qeyd etdiyim kimi, Ermənistan hakimiyyətinin məsələyə anormal yanaşması var. Bu iddialara Qərbi azərbaycanlı olaraq cavabınız necədir?

- Çox sağ olun, o tarixi xatırlatdınız. Bu, mənim üçün çox ağrılı bir məsələdir. 1988-ci ilin aprel ayında atamı itirdim. Atam azərbaycan dili və ədəbiyyat müəllimi idi, özü də erməni dilini çox sərbəst bilirdi və yaxşı xatırlayıram, kənddə ermənilərin şovinist davranışlarına biganə qalmırdı və həmişə onlara etiraz edirdi. 1988-ci ilin əvvəlində hadisələr başlayanda kənddə çox gərgin vəziyyət yaranmışdı və atam bizə çox şeyi deməsə də hiss olunurdu ki, azərbaycanlılara qarşı artan hücumlar və mənəvi sıxıntılar ona çox pis təsir edir və bununla barışa bilmir. Təəssüf ki, həmin ilin aprelində ürəktutması diaqnozu ilə biz atamızı itirdik. Sonradan isə məlum hadisələr baş verdi və hamımız deportasiyaya məruz qaldıq. Təsəvvür edin, artıq 38 ildir mən atamın məzarını ziyarət edə bilmirəm. Bilmirəm o qəbir qalır, ya dağıdılıb...

2012-ci ildə İrəvana gedəndə, yeri gəlmişkən, ilk dəfə idi hadisələr başlayandan sonra İrəvana gedirdim. O zaman Avronest Parlament Assambleyasının komitə sədrinin müavini idim və komitənin Ermənistanda keçirilən iclasında iştirak etmək zərurəti yarandı.

İclasdan əvvəl prezident Serj Sarkisyanla görüşdük. Onu da deyim ki, görüşdən əvvəl Azərbaycan nümayəndə heyətindən xahiş etdilər ki, çox məsələləri qaldırmayaq və dərinə getməyək. Lakin biz buna məhəl qoymadıq. Görüş erməni və ingilis dilində keçirilirdi və mətbuata qapalı idi. Orda çox sərt çıxışımız oldu, hətta mübahisə də düşdü. Bir epizodu demək istəyirəm. Sərkisyan mənə dedi ki, “bilirəm, sən Sisyandansan, niyə ermənicə danışmırsan”? Dedim sizin dövlət məni və ailəmi 24 il əvvəl yurdumuzdan deportasiya etməsəydiniz, bizim bütün hüquqlarımızı əlimizdən almasaydınız mən bu gün bəlkə də sizinlə ermənicə danışardım. Bildirdim ki, mən kəndimizə gedib, atamın qəbrini ziyarətə etmək istəyirəm, ancaq “yollar buz bağlayıb” bəhanəsilə mənə imkan vermirsiniz, əmin deyiləm ki, bizim qəbiristanlıq dağılıb, yoxsa qalır? Avropalı deputatların yanında bunu deməyim Sarkisyanı çox pərt etdi, bir az duruxdu və söhbəti dəyişdirdi.

Siz xatırlatdınız, bu detalları qeyd etdim. Mənim kimi yüz minlərlə insan bu mənəvi əzabla yaşayır. Hamımız istərdik ki, valideynlərimizin qəbrini ziyarət edək. Amma bundan məhrumuq. Bu, insan haqlarının və beynəlxalq hüququn kobud şəkildə pozulmasıdır.

Qərbi Azərbaycana qayıdışımızla bağlı dəfələrlə cənab Prezident deyib ki, biz tank üstündə qayıtmaq istəmirik. Ora biz sülhlə, dinc şəraitdə qayıtmaq istəyirik. Kim orada yaşamaq istəyirsə, yaşasın. Kim evini, eşiyini, müqəddəs yerlərini ziyarət etmək istəyirsə, etsin. Amma Ermənistan buna razılıq vermir.

- Azay bəy, siz özünüz Ermənistan parlamentinin deputatı olaraq azərbaycanlıların hüquqlarını qorumaq istərdiniz?

- Əgər mənim seçicilərim azərbaycanlılar olarsa, o halda Ermənistan parlamentinin deputatı olaram. Yenə deyirəm, seçicilərim azərbaycanlılar olacağı təqdirdə - bilirsiniz ki, mən nəyə işarə edirəm, azərbaycanlılar qayıtsın – o halda niyə təmsilçimiz olmasın?

- Söhbətimiz İrəvanın ermənilərə verildiyi ildönümünə təsadüf edir...

- Bəli. 1918-ci ilin 29 mayında İrəvan ermənilərə icarəyə verildi. İrəvanın ermənilərə paytaxt olaraq verilməsinin qarşılığında guya ermənilər Azərbaycana qarşı bütün iddialarından əl çəkəcəkdilər. Amma əl çəkmədilər, sonra Qərbi Zəngəzuru və digər ərazilərimizi aldılar, Naxçıvanı almaq istədilər. Dəfələrlə cənab Prezident deyib ki, biz heç vaxt keçmişimizi unutmamalıyıq. Çünki keçmişi unudanın aqibəti bəllidir. Biz vaxtilə keçmişi unutduq və 1988-1993-cü illərdə faciələrlə yaşdıq. Əminəm ki, hamı kimi siz də peşəkar, vətənpərvər jurnalist, siyasi araşdırmaçı və politoloq kimi bu fikirlə razılaşarsınız ki, Qərbi azərbaycanlıların geri qayıdışı ümumilli məsələdir və bu yolda bir addım da olsa, geri çəkilməməliyik. Bu həm də bizim beynəlxalq hüquqla qorunan ən təbii haqqımızdır. Qalıcı sülh və barış üçün mütləq şəkildə azərbaycanlıların ora qayıtmaq hüququ tanınmalıdır.

Niyə Ermənistan bundan qorxur? Bəzən deyirlər ki, “onda siz də Qarabağ ermənilərini geri qaytarın”. Bizim arqumentimiz isə çox sadədir: biz Qarabağdakı erməniləri qovmadıq, onlar özləri getdilər. Bu həqiqəti BMT-nin fakt araşdırma missiyası və ermənilərin etirafları da təsdiqləyir. Hətta ermənələrə vətəndaşlıq təklif etdik, geri qayıtmaq və ölkə qanunları çərçivəsində yaşamaq istəyənlər üçün onlayn platforma yaratdıq, təhlükəsizlik təminatı verdik. Amma qəbul etmədilər. Ancaq azərbaycanlıları Ermənistan hökuməti sözün əsl mənasında zorla deportasiya etdi.

İndi qoy Ermənistan da belə bir platforma yaratsın. Bəyan etsin ki, kim Qərbi Azərbaycana qayıtmaq istəyirsə, buyursun. Bunu da etmir.

- Dövlət başçımız Paşinyana tövsiyə etmşdi ki, Qərbi Azərbaycan icmasının təmsilçilərini qəbul etsin...

- Bəli. Tamamilə doğrudur. Paşinyan Qərbi Azərbaycan İcmasının nümayəndələrini qəbul etməlidir, onları dinləməlidir. Ermənistan hökuməti Azərbaycan tərəfindən yaradılmış sülh şəraitinə uyğun addımlar atmalıdır. Düşünürəm ki, iyunda baş tutacaq seçkilərdən sonra bu məsələni Ermənistan qarşısında daha açıq şəkildə qoymalıyıq.

Milli Məclisin deputatı, ATƏT Parlament Assambleyasının Büro üzvü, komitə sədri Azay Quliyev Musavat.com-a geniş müsahibə verib.

İrəvanın ermənilərə verilməsindən tutmuş, anti-Azərbaycan çevrələrin fəaliyyətinə, Qərbi Azərbaycan məsələsinədək bir çox vacib mövzuları əhatə edən, olduqca maraqlı, sensasion məqamlarla zəngin olan söhbətimizi oxucularımıza təqdim edirik:

- Azay bəy, əvvəlki illərdə olduğu kimi, Azərbaycanın ev sahibliyi etdiyi növbəti tədbirdən qabaq, Ümumdünya Şəhərsalma Forumu – WUF13 ərəfəsində ölkəmizə qarşı çirkin kampaniya başlanmışdı. Avropa Parlamentinin, AŞ PA-nın anti-Azərbaycan mövqeləri, bir sıra digər təşkilatların hay-küyü müşahidə olunurdu. Amma Azərbaycanın yüksək səviyyədə evsahibliyi etməsindən sonra sakitlik yaranıb. Yeri gəlmişkən, elə Forum zamanı Prezidentin köməkçisi Hikmət Hacıyevin bu mövzu ilə bağlı sualımıza maraqlı cavabı olmuşdu: “Karvan keçdi”. Siz beynəlxalq təşkilatlarla çox sıx əlaqədəsiniz və uzun müddətdir ki, ATƏT PA-nın rəhbərliyində təmsil olunursunuz və atmosferi çox yaxından izləmək imkanınız var. Müşahidələriniz nə deyir: “tozanaq” yatdımı? Nə baş verdi? Həmin qüvvələr məqsədlərinə çata bilmədikləri üçünmü susdular?

- Hikmət müəllim sizin o sualınıza çox spesifik cavab verdi. Düzdür, atalar sözünün birinci məlum hissəsini diplomatik etiket naminə demədi, amma ikinci hissəsini xatırlatdı, “karvan yoluna davam edir” söylədi. Bu, obrazlı ifadə olsa da, Hikmət müəllimin nə demək istədiyi hamıya bəlli idi və həqiqətən də hazırkı vəziyyətə adekvat verilən qiymət idi. Çünki Azərbaycan dövləti və cənab Prezident hər zaman milli maraqlar uğrunda apardığı mübarizədə qətiyyətlə yoluna davam edib, qarşısına qoyduğu bütün hədəflərə, bizə qarşı hansı çirkin kampaniyanın aparılmasından, hansı hücumların edilməsindən asılı olmayaraq, inamla və qətiyyətlə nail olub. Torpaqlarımızı eyni qətiyyətlə və inamla azad etdik, suverenliyimizi eyni əzmlə təmin etdik, Rusiya qoşunlarını eyni şəkildə Azərbaycandan çıxartdıq, 2020-ci ilin noyabrında imzalanmış üçtərəfli bəyannaməyə də erkən xitam verdik və nəhayət bölgədə 200 ilə formalaşmış güc balansını xeyrimizə dəyişdik və böyük qürur hissi ilə sizin dediyiniz o beynəlxalq tədbirlərə ev sahibliyi etdik. Yəni bunların hamısı onu göstərir ki, artıq ölkəmizə qarşı qarayaxma kampaniyası aparanları çox gecikiblər. Özləri də başa düşürlər ki, o gedən qatara artıq çata, özlərinin çirkin niyyətlərini artıq həyata keçirə, Azərbaycana təzyiq edib düşündükləri məkrli planları reallaşdıra bilmirlər. Hər cəhddə onlar iflasa uğradırlar. Ona görə də COP29-la və ya əvvəlki illərdə ev sahibliyi etdiyimiz digər beynəlxalq tədbirlərlə müqayisədə indi bu təzyiqin tempi kifayət qədər aşağı oldu. Ümumiyyətlə, bəşəriyyət üçün ən ağrılı problemlərdən biri olan iqlim dəyişikliyi ilə mübarizəyə bu qədər töhvə verən bir ölkəni hədəfə almaq ən böyük məntiqsizlik və ağılsızlıq idi.

Baxın, WUF-13-lə bağlı nə qədər gözəl tədbir keçirildi. Dünyanın 182 ölkəsindən 60 mindən çox nümayəndə təbdirin iştirakçıları siyahısında idi. Ölkəmizə gələn minlərlə qonaq, yüksək səviyyəli dövlət nümayəndələri, rəsmilər, beynəlxalq təşkilatların təmsilçiləri, qeyri-hökumət təşkilatları, vətəndaş cəmiyyəti üzvləri, elm adamları ölkəmizi yenidən kəşf etdilər.

Əminəm ki, onlar Azərbaycana təkrar səfər edəcəklər. Bu, Azərbaycan üçün çox böyük uğurdur. WUF-13-ə ev sahibliyi etməklə Azərbaycan dünya ictimaiyyətini düşündürən, narahat edən məsələlərin həllində lider mövqeyini daha da gücləndirdi. İşğaldan azad edilən əraziləri, şəhər və kəndləri qısa müddətdə həm minalardan təmizləyən, həm də sıfırdan quran, ən vacibi isə bu işləri paralel aparmağı bacaran yeganə ölkə kimi öz uğurlarını və unikal şəhərsalma təcrübəsini bütün dünya ilə bölüşdü. Paytaxtımızda çox önəmli qərarlar qəbul edildi və “Bakı Sənədi” kimi tarixə düşdü. Nəticədə, Azərbaycanın beynəlxalq nüfuzu daha da gücləndi və əlaqələri daha da genişləndi.

- Əvvəlki illərdə bizim ATƏT-in Minsk qrupunun həmsədrləri və ümumiyyətlə, bu qurumun özü ilə problemlərimiz var idi. Uzun müddət ATƏT PA-nın bürosunda təmsil olunan deputat olaraq siz də o atmosferdən xəbərdarsınız. Belə görünür ki, rəsmi Bakının və Prezidentin təqdim etdiyi yol xəritəsinə uyğun olaraq İrəvanın da eyni mövqeyi sərgiləməsi nəticəsində həmsədrlik fəaliyyətsizliyinə son verildi. Amma nədənsə Ermənistan Avropa Parlamenti və AŞPA-nın qərəzli mövqeyinə münasibətdə hələ də rəsmi Bakının yanaşmasına uyğun münasibət sərgiləməyə tələsmir. Ən azı “biz sülh gündəliyini masaya qoymuşuq, siz bizim işlərimizə qarışmayın” ritorikası olmalı ikən, rəsmi İrəvan başqa siyasət yürüdür, bununla da ikili oyun oynayır. Bu məsələ ilə bağlı sizin yanaşmanız necədir?

- Çox maraqlı sualdır. Həqiqətən burada həm vəziyyətin nə qədər paradoksal olduğunu, həm də bir erməni hiyləgərliyini qeyd edə bilərik. Paradoks ondadır ki, biz artıq Ermənistanla sülh sazişinin mətnini paraflamışıq. Hər iki tərəfin birgə müraciəti əsasında ATƏT-in o bədnam Minsk qrupu ləğv edildi, Azərbaycan Ermənistana işğala görə tətbiq etdiyi tranzit qadağalarını qaldırdı və neft məhsullarının satışına razılıq verdi, beləliklə, bölgədə defakto sülhü təsis etdi. Bundan sonra haqlı olaraq gözləntimiz ondan ibarət idi ki, Azərbaycanın bu xoş niyyətini və jestini bütün beynəlxalq təşkilatlar, o cümlədən Avropa Parlamenti və AŞ PA da dəstəkləyəcək. Çünki onların da uzun müddət guya ki, əsas istəkləri sülhün və əmin-amanlığın yaradılması, münaqişənin həlli idi. Amma baxırsan ki, bunlar bu vəziyyətdən heç də məmnun deyillər. Hətta, bəzən Ermənistan hökumətinin ən azı elan etdiyi siyasətin əleyhinə olaraq köhnə və təhrikedici narrativləri yenidən ortaya atırlar, münaqişəni yenidən qızışdırmaq istəyirlər, etnik zəmində yeni qarşıdurma yaratmağa çalışırlar. Qəbul etdikləri qətnamələrə baxsaq, görərik ki, bunlar sülhdə yox, məhz qarşıdurmada maraqlıdırlar. Bu, artıq doğrudan da çox paradoksal vəziyyətdir. Çünki dünyada heç bir münaqişə bu cür tam və qəti şəkildə həll olunmayıb. Son 80 ilin ən uğurlu “münaqişələrin həlli modeli”ni Azərbaycan təqdim etdi və Ermənistan bunu qəbul etməyə məcbur oldu.

Onda sual olunur, niyə Avropa Parlamenti və AŞPA Azərbaycanla Ermənistan arasında münasibətlərin normallaşmasını və sülhün qalıcı olmasını istəmirlər? Həmin qətnamələri qəbul edən qüvvələr hansı ölkənin və ya qrupun marağını ifadə edilrlər?

Cavab isə birdir: ABŞ, Fransa, Belçika, Niderland və digər ölkələrdəki erməni diasporu və ya icmasının, bir də Rusiyanın marağını ifadə edirlər. Çünki, iki xalq arasında sülhün və əmin-amanlılğın bərqərar olması qarşıdurmadan və münaqişədən bəslənən Rusiya və dünya erməniliyi üçün ciddi təhlükədir, Cənubi Qafqaza təsir imkanlarının tamamilə itirilməsi deməkdir. Ona görə də bu qüvvələr ölkəmizə və sülhə qarşı fəaliyyət göstərmək məqsədilə Avropalı deputatları ələ alır və onların anti-Azərbaycan qətnamələrini maliyyəşdirirlər.

O ki qaldı qaldı Ermənistan hakimiyəyətinin buna səssiz qalmasına və etiraz etməməsinə, hesab edirəm bu da düşündürücü məsələdir. Düzdü, son vaxtlar Paşinyan komandası Qarabağ mövzusunun tamamilə gündəlikdən çıxarıldığını açıq şəkildə bəyan edir və hətta Qarabağ klanının kökünü kəsəcəyini deyir. Bu cür yanaşma onların seçki platformasının da əsas xəttidir. Əlbəttə, bütün bunlar sağlam yanaşmadır və təqdir olunmalıdır. Amma digər tərəfdən, biz hələ indiyə qədər hər hansı formada, Ermənistan rəsmiləri, hətta birinci, ikinci şəxsləri demirəm, ayrı-ayrı ekspertləri tərəfindən belə, Avropa Şurası Parlament Assambleyasına və Avropa Parlamentinə “sizin gündəliyə gətirdiyiniz köhnəlmiş, ikrah hissi doğuran müddəalar artıq bizim gündəmimizdə yoxdur, bunu etməyin, bu, bizə də lazım deyil”, dediyini eşitməmişik. Bunu etmirlər. İndi sual olunur: bunlar seçkiqabağı kampaniya olduğu üçün bunu etmirlər, bu belədirsə, bunu başa düşmək olar, yoxsa alt şüurlarında müəyyən gizli planlar var? Yəni, gələcəkdə fürsət düşəndə həmin sənədlərə istinad etmək niyyətləri və planları var? Bax, bu ciddi sualdır. Ona görə də hesab edirəm ki, bu sualların tam aydınlaşması üçün biz iyunun 7-sini gözləməliyik. Seçkilərdən sonra bu məsələ ilə bağlı real vəziyyəti doğru-düzgün qiymətləndirmək üçün daha çox imkan yaranacaq. Yeri gəlmişkən onu da deyim ki, sülh gündəliyi ilə seçkilərə gedən Paşinyanın seçkiləri qazanma ehtimalı çox yüksəkdir və bu nəticə əldə olunarsa, o ilk nöbvədə Paşinyanın yox, Prezident İlham Əliyevin qələbəsi olacaq, çünki sühün də, Ermənistandakı hakim partiyanın öyündüyü normallaşma prosesinin də müəllifi Azərbaycan və onun lideridir.

- Deməli, Azərbaycan həm də Ermənistandakı proseslərə həlledici təsir imkanlarına malikdir, eləmi?

- Bəli, əminliklə deyə bilərəm ki, Azərbaycan bu gün Ermənistandakı seçkilərin nəticəsinə bir başa təsir etmək və prosesi yönləndirmək gücündədir. Hətta, Rusiyadan da artıq təsir imkanlarına malikdir. Bu gün Azərbaycanın verdiyi bəyanatın və ya atacağı istənilən addımın Ermənistanda daha çox əks-sədası və təsir var, nəinki başqa bir üçüncü ölkənin. Məncə, bu qədər kifayətdir və detallara getməyə ehtiyac yoxdur.

- Azay bəy, Avropa Parlamentinin iclası ilə bir neçə gün fərqlə ATƏT PA-nın Büro iclası keçirildi. Büro üzvlərində ən azı həmsədrlərin biabırçı taleyinə görə Azərbaycana qarşı aqressiv mövqeyini hiss etmədiniz ki?

- Xeyr, tam əksinə. Əvvəla onu qeyd edim ki, ATƏT PA-nın 27 aprel tarixində keçirilən Büro iclası bir qayda olaraq Kopenhagendə keçirilir və burada digər məsələlərlə yanaşı Assambleyanın hər üç komitəsinin qətnamə layihələri müzakirə edilir. Qətnamə layihələri müvafiq dəyişklikdən sonra qurumun rəsmi saytında yerləşdirilir və İllik Sessiyada baxılması və qəbul edilməsi üçün ATƏT-ə üzv olan 57 ölkənin parlament nümayəndə heyətlərinə göndərilir. Büro iclası mətbuata qapalı olur və qəbul edilən qərarların detalları açıqlanmır. İndi, artıq, Qətnamə layihələri hamıya paylandığı üçün müsbət bir məqamı və çox maraqlı bir faktı sizinlə bölüşə bilərəm. Belə ki, son 33 ildə ilk dəfədir ki, ATƏT PA İllik Sessiyaya təqdim etdiyi heç bir komitəsinin Qətnamə layihəsində Ermənistan-Azərbaycan münasibətləri və ya keçmiş münaqişə ilə bağlı hər hansı bir müddəa və paraqraf yer almadı, ölkəmizə aid bütün istinadlar Qətnamə layihələrindən çıxarıldı. Büroda irəli sürülən əsas arqumentimiz bu idi ki, normallaşma və sülh prosesi ikitərəfli dialoq və danışıqlar formatında uğurla baş tutur və üçüncü tərəfin prosesə müdaxiləsinə ehtiyac yoxdur. Təqdirəlayiq haldır ki, Büro üzvləri və məruzəçilər dövlətimizin bu mövqeyini nəzərə aldılar. Bu da ilk növbədə Prezident İlham Əliyevin beynəlxalq təşkilatların, o cümlədən ATƏT-in və onun institutlarının Ermənistan-Azərbaycan arasında münasibətlərin normallaşması və sülhə nail olunması prosesindən tamamilə kənarda qalması ilə bağlı qətiyyətli mövqeyinin ATƏT PA Bürosu tərəfindən tamamilə qəbul edilməsi və dəstəklənməsi deməkdir.

Çalışcağıq ki, cari ilin 4-8 iyul tarixlərində ATƏT PA-nın Haaqada keçiriləcək 33-cü İllik Sessiyasında hər üç Qətnamə layihəsi olduğu kimi, yəni ölkəmizlə bağlı hər hansı bir bənd əlavə edilmədən Assambleya tərəfndən təsdiq edilsin.

- Necə bilirsiniz, Avropa Parlamenti və AŞ PA ATƏT PA-dan nümunə götürəcəkmi?

- Avropa Parlamenti və AŞ PA-nın Azərbayacana münasibətdə sərgilədikləri qərəzli, qeyri-peşəkar və düşmən mövqeyi ilk növbədə onların özlərinə zərbədir, bu siyasət onların nüfuzunu sıfıra endirdi. Nəticədə, Azərbaycan Milli Məclisi həm Avropa Parlamenti, həm də AŞPA ilə bütün əlaqələri kəsdi və əməkdaşlığa son qoydu. Tam səmimi olaraq deyim ki, əməkdaşlığın dayandırılmasından ölkəmiz heç nə itirmədi, itirən isə yalnız bu qurumlar oldu. Ona görə də onların bundan sonra kimdənsə nümunə götürəcəyini və ya ibrət dərsi alacağını gözləməyə dəyməz.

- Bu gün Ermənistanda Qərbi Azərbaycan məsələsinə aşırı dərəcədə qıcıq var. Erməni rəsmilər dəfələrlə iddia ediblər ki, Azərbaycan bununla guya Ermənistanın təhlükəsizliyini təhdid edir. Amma faktiki Ermənistan Qərbi Azərbaycanla bağlı həqiqətləri təhrif edir. Məntiqlə, əgər real Ermənistan qurmaq istəyirlərsə, hələlik ölkəyə sənəd ala bilməyiblərsə, Azərbaycanın təqdim etdiyi sülh gündəliyinə sonadək əməl etməlidirlər. Siz Qərbi Azərbaycanda, Qarakilsənin – Vağudi kəndində doğulmusunuz. Mərhum atanızın məzarını ziyarət etmək istəyinizi 2012-ci ildə Ermənistanda keçirilən Avronest Parlament Asembleyasında iştirak edən zamanı o vaxtkı prezident Serj Sərkisyanla görüşdə də ifadə etmişdiniz. Amma o zaman müxtəlif bəhanələr gətirmişdilər. Faktiki olaraq Qərbi azərbaycanlı kimi sizin də o müqəddəs yerlərə getmək, oranı ziyarət etmək hüququnuz var və istəyiniz var. Amma qeyd etdiyim kimi, Ermənistan hakimiyyətinin məsələyə anormal yanaşması var. Bu iddialara Qərbi azərbaycanlı olaraq cavabınız necədir?

- Çox sağ olun, o tarixi xatırlatdınız. Bu, mənim üçün çox ağrılı bir məsələdir. 1988-ci ilin aprel ayında atamı itirdim. Atam azərbaycan dili və ədəbiyyat müəllimi idi, özü də erməni dilini çox sərbəst bilirdi və yaxşı xatırlayıram, kənddə ermənilərin şovinist davranışlarına biganə qalmırdı və həmişə onlara etiraz edirdi. 1988-ci ilin əvvəlində hadisələr başlayanda kənddə çox gərgin vəziyyət yaranmışdı və atam bizə çox şeyi deməsə də hiss olunurdu ki, azərbaycanlılara qarşı artan hücumlar və mənəvi sıxıntılar ona çox pis təsir edir və bununla barışa bilmir. Təəssüf ki, həmin ilin aprelində ürəktutması diaqnozu ilə biz atamızı itirdik. Sonradan isə məlum hadisələr baş verdi və hamımız deportasiyaya məruz qaldıq. Təsəvvür edin, artıq 38 ildir mən atamın məzarını ziyarət edə bilmirəm. Bilmirəm o qəbir qalır, ya dağıdılıb...

2012-ci ildə İrəvana gedəndə, yeri gəlmişkən, ilk dəfə idi hadisələr başlayandan sonra İrəvana gedirdim. O zaman Avronest Parlament Assambleyasının komitə sədrinin müavini idim və komitənin Ermənistanda keçirilən iclasında iştirak etmək zərurəti yarandı.

İclasdan əvvəl prezident Serj Sarkisyanla görüşdük. Onu da deyim ki, görüşdən əvvəl Azərbaycan nümayəndə heyətindən xahiş etdilər ki, çox məsələləri qaldırmayaq və dərinə getməyək. Lakin biz buna məhəl qoymadıq. Görüş erməni və ingilis dilində keçirilirdi və mətbuata qapalı idi. Orda çox sərt çıxışımız oldu, hətta mübahisə də düşdü. Bir epizodu demək istəyirəm. Sərkisyan mənə dedi ki, “bilirəm, sən Sisyandansan, niyə ermənicə danışmırsan”? Dedim sizin dövlət məni və ailəmi 24 il əvvəl yurdumuzdan deportasiya etməsəydiniz, bizim bütün hüquqlarımızı əlimizdən almasaydınız mən bu gün bəlkə də sizinlə ermənicə danışardım. Bildirdim ki, mən kəndimizə gedib, atamın qəbrini ziyarətə etmək istəyirəm, ancaq “yollar buz bağlayıb” bəhanəsilə mənə imkan vermirsiniz, əmin deyiləm ki, bizim qəbiristanlıq dağılıb, yoxsa qalır? Avropalı deputatların yanında bunu deməyim Sarkisyanı çox pərt etdi, bir az duruxdu və söhbəti dəyişdirdi.

Siz xatırlatdınız, bu detalları qeyd etdim. Mənim kimi yüz minlərlə insan bu mənəvi əzabla yaşayır. Hamımız istərdik ki, valideynlərimizin qəbrini ziyarət edək. Amma bundan məhrumuq. Bu, insan haqlarının və beynəlxalq hüququn kobud şəkildə pozulmasıdır.

Qərbi Azərbaycana qayıdışımızla bağlı dəfələrlə cənab Prezident deyib ki, biz tank üstündə qayıtmaq istəmirik. Ora biz sülhlə, dinc şəraitdə qayıtmaq istəyirik. Kim orada yaşamaq istəyirsə, yaşasın. Kim evini, eşiyini, müqəddəs yerlərini ziyarət etmək istəyirsə, etsin. Amma Ermənistan buna razılıq vermir.

- Azay bəy, siz özünüz Ermənistan parlamentinin deputatı olaraq azərbaycanlıların hüquqlarını qorumaq istərdiniz?

- Əgər mənim seçicilərim azərbaycanlılar olarsa, o halda Ermənistan parlamentinin deputatı olaram. Yenə deyirəm, seçicilərim azərbaycanlılar olacağı təqdirdə - bilirsiniz ki, mən nəyə işarə edirəm, azərbaycanlılar qayıtsın – o halda niyə təmsilçimiz olmasın?

- Söhbətimiz İrəvanın ermənilərə verildiyi ildönümünə təsadüf edir...

- Bəli. 1918-ci ilin 29 mayında İrəvan ermənilərə icarəyə verildi. İrəvanın ermənilərə paytaxt olaraq verilməsinin qarşılığında guya ermənilər Azərbaycana qarşı bütün iddialarından əl çəkəcəkdilər. Amma əl çəkmədilər, sonra Qərbi Zəngəzuru və digər ərazilərimizi aldılar, Naxçıvanı almaq istədilər. Dəfələrlə cənab Prezident deyib ki, biz heç vaxt keçmişimizi unutmamalıyıq. Çünki keçmişi unudanın aqibəti bəllidir. Biz vaxtilə keçmişi unutduq və 1988-1993-cü illərdə faciələrlə yaşdıq. Əminəm ki, hamı kimi siz də peşəkar, vətənpərvər jurnalist, siyasi araşdırmaçı və politoloq kimi bu fikirlə razılaşarsınız ki, Qərbi azərbaycanlıların geri qayıdışı ümumilli məsələdir və bu yolda bir addım da olsa, geri çəkilməməliyik. Bu həm də bizim beynəlxalq hüquqla qorunan ən təbii haqqımızdır. Qalıcı sülh və barış üçün mütləq şəkildə azərbaycanlıların ora qayıtmaq hüququ tanınmalıdır.

Niyə Ermənistan bundan qorxur? Bəzən deyirlər ki, “onda siz də Qarabağ ermənilərini geri qaytarın”. Bizim arqumentimiz isə çox sadədir: biz Qarabağdakı erməniləri qovmadıq, onlar özləri getdilər. Bu həqiqəti BMT-nin fakt araşdırma missiyası və ermənilərin etirafları da təsdiqləyir. Hətta ermənələrə vətəndaşlıq təklif etdik, geri qayıtmaq və ölkə qanunları çərçivəsində yaşamaq istəyənlər üçün onlayn platforma yaratdıq, təhlükəsizlik təminatı verdik. Amma qəbul etmədilər. Ancaq azərbaycanlıları Ermənistan hökuməti sözün əsl mənasında zorla deportasiya etdi.

İndi qoy Ermənistan da belə bir platforma yaratsın. Bəyan etsin ki, kim Qərbi Azərbaycana qayıtmaq istəyirsə, buyursun. Bunu da etmir.

- Dövlət başçımız Paşinyana tövsiyə etmşdi ki, Qərbi Azərbaycan icmasının təmsilçilərini qəbul etsin...

- Bəli. Tamamilə doğrudur. Paşinyan Qərbi Azərbaycan İcmasının nümayəndələrini qəbul etməlidir, onları dinləməlidir. Ermənistan hökuməti Azərbaycan tərəfindən yaradılmış sülh şəraitinə uyğun addımlar atmalıdır. Düşünürəm ki, iyunda baş tutacaq seçkilərdən sonra bu məsələni Ermənistan qarşısında daha açıq şəkildə qoymalıyıq.

O daha sonra fikrini belə davam etdirir: "Balakişinin belə bir xasiyyəti var və əminliklə söyləmək olar ki, 3- cü dəfə seçiləndən sonra missiyasını daha da genişləndirəcək. Böyük fizik, akademik Sergey Kapitsa gözəl demişdi: “Televiziya bulka sexi deyil ki, kiminsə şəxsi obyekti olsun!”
Kapitsanın aforizminfəki “bulka” sözünü “dönər” sözü ilə də əvəz etmək olar. Murad Dadaşovun qadağaları Balakişi Qasımovun qadağalarından daha şiddətlidir. Bir dəfə Muradı Tarqovıda gördüm, gözünü göyə qaldırmışdı ki, birdən ona kimsə salam verər…"

O daha sonra fikrini belə davam etdirir: "Balakişinin belə bir xasiyyəti var və əminliklə söyləmək olar ki, 3- cü dəfə seçiləndən sonra missiyasını daha da genişləndirəcək. Böyük fizik, akademik Sergey Kapitsa gözəl demişdi: “Televiziya bulka sexi deyil ki, kiminsə şəxsi obyekti olsun!”
Kapitsanın aforizminfəki “bulka” sözünü “dönər” sözü ilə də əvəz etmək olar. Murad Dadaşovun qadağaları Balakişi Qasımovun qadağalarından daha şiddətlidir. Bir dəfə Muradı Tarqovıda gördüm, gözünü göyə qaldırmışdı ki, birdən ona kimsə salam verər…"

"Uşaqpulu insanları tənbəlləşdirir" fikri həm reallıqdan uzaq, həm də çox məsuliyyətsizcə deyilmiş bir sözdür. İnsanın işləyib-işləməməsinə təsir edən əsas amillər iş bazarının imkanlarıdır, maaş səviyyəsi, iqtisadi perspektivlərdir, uşaqpulu deyil. Uşaqpulu ailənin sadəcə minimum yükünü yüngülləşdirə bilər. Xüsusilə, şəhərlərdə bir uşağın belə böyüdülməsi böyük maliyyə məsuliyyəti hesab olunur".

Bu sözləri Sitat.info-ya açıqlamasında iqtisadçı ekspert Vüsalə Əhmədova deputat Günay Ağamalının məlum açıqlamasına fikir bildirərkən deyib.

O bildirib ki, inkişaf etmiş ölkələrdə doğum səviyyəsinin aşağı düşməsi əhalinin maddi vəziyyəti ilə deyil, inkişaf sürəti ilə bağlı olur: "İnkişaf etmiş ölkələrdə doğumun azalması daha çox həyat tərzi, karyera və gec evliliklərə bağlıdırsa, Azərbaycanda tam əksinə iqtisadi qeyri-müəyyənliklər daha böyük rol oynayır. Qısası, varlı cəmiyyətlərdə doğuma istək azdır, kasıb cəmiyyətlərdə isə imkan çatmır. Yaşayış xərclərinin sürətli artması, kirayə və mənzil problemi, işsizlik, uşağın təhsil və səhiyyə xərclərinin ailə büdcəsinə ciddi yük olması və s. səbəblər uşaqpuluna ehtiyac olduğunu göstərir.

Belə bir vəziyyətdə veriləcək cüzi uşaqpulunun insanı "tənbəl" etməsi iddiası isə qeyri-ciddidir. Bir uşağın aylıq xərci ilə müqayisədə nəzərdə tutulan sosial yardım adətən çox kiçik olur. Kim 100-200 manat üçün işləməkdən imtina edər? Halbuki aşağı gəlirli vətəndaşlar ən ağır şərtlərdə, ən çox işləyən təbəqədir. Azərbaycanda minlərlə insan gündəlik fəhləlik etmək, iki işdə birdən çalışmaq, iş üçün xaricə miqrasiya etmək, qeyri-rəsmi sektorda işləmək məcburiyyətində qalır ki, ailəsini dolandıra bilsin. Ümumiyyətlə bu tip məsuliyyətsiz çıxışların başqa bir səbəbi də, müəyyən dairələrə yaxşı görünmək istəyidir".

V.Əhmədova qeyd etdi ki, artıq demoqrafik vəziyyətlə bağlı narahatlığa ciddi əsas var: "Digər tərəfdən sual yaranır, Azərbaycandakı mövcud demoqrafik vəziyyət hökuməti nə dərəcədə narahat edir və ya narahat edirmi? Əgər narahat etmirsə də, məncə artıq narahatlıq üçün əsas var. 2011-ci ildə Azərbaycanda 176 min doğum qeydə alınmışdısa, 2024-cü ildə bu rəqəm təxminən 102 minə düşüb. Yəni, 13 ildə təxminən 74 min azalma baş verib. Bu, təxminən 42%-lik azalma deməkdir. 2026-cı ilin əvvəlində isə təbii artım əvvəlki illə müqayisədə təxminən 48.5% azalıb. Bu artıq demoqrafik siqnal səviyyəsinə yaxın göstəricidir. Bu tendensiya uzunmüddətli perspektivdə əmək bazarı, pensiya sistemi və hərbi resurs baxımından ciddi riskdir. Zamanla əhali strukturunda yaşlıların payı artacaq. Beləcə, gələcəkdə əmək bazarına daxil olanlar da azalmış olacaq. Nəticədə, dövlət bir işləyənə daha çox pensiyaçı saxlamalı olacaq. Belə olan halda, pensiya fondları çətinlik çəkəcək, vergi yükü və büdcə kəsiri riski artacaq. Bu isə, potensial ÜDM artımının və iqtisadi dinamikanın zəifləməsi deməkdir. Dünyanın inkişaf etmiş ölkələrinin çoxunda ailələrə uşaqpulu, vergi güzəşti, pulsuz bağça və ya təhsil imkanları, sosial mənzil proqramları və s. formalarda dəstək verilir. Ölkəmizdə uşaqpulunun hansı istiqamətdə verilə biləcəyi ilə bağlı isə dəfələrlə təkliflərimiz olub".

"Uşaqpulu insanları tənbəlləşdirir" fikri həm reallıqdan uzaq, həm də çox məsuliyyətsizcə deyilmiş bir sözdür. İnsanın işləyib-işləməməsinə təsir edən əsas amillər iş bazarının imkanlarıdır, maaş səviyyəsi, iqtisadi perspektivlərdir, uşaqpulu deyil. Uşaqpulu ailənin sadəcə minimum yükünü yüngülləşdirə bilər. Xüsusilə, şəhərlərdə bir uşağın belə böyüdülməsi böyük maliyyə məsuliyyəti hesab olunur".

Bu sözləri Sitat.info-ya açıqlamasında iqtisadçı ekspert Vüsalə Əhmədova deputat Günay Ağamalının məlum açıqlamasına fikir bildirərkən deyib.

O bildirib ki, inkişaf etmiş ölkələrdə doğum səviyyəsinin aşağı düşməsi əhalinin maddi vəziyyəti ilə deyil, inkişaf sürəti ilə bağlı olur: "İnkişaf etmiş ölkələrdə doğumun azalması daha çox həyat tərzi, karyera və gec evliliklərə bağlıdırsa, Azərbaycanda tam əksinə iqtisadi qeyri-müəyyənliklər daha böyük rol oynayır. Qısası, varlı cəmiyyətlərdə doğuma istək azdır, kasıb cəmiyyətlərdə isə imkan çatmır. Yaşayış xərclərinin sürətli artması, kirayə və mənzil problemi, işsizlik, uşağın təhsil və səhiyyə xərclərinin ailə büdcəsinə ciddi yük olması və s. səbəblər uşaqpuluna ehtiyac olduğunu göstərir.

Belə bir vəziyyətdə veriləcək cüzi uşaqpulunun insanı "tənbəl" etməsi iddiası isə qeyri-ciddidir. Bir uşağın aylıq xərci ilə müqayisədə nəzərdə tutulan sosial yardım adətən çox kiçik olur. Kim 100-200 manat üçün işləməkdən imtina edər? Halbuki aşağı gəlirli vətəndaşlar ən ağır şərtlərdə, ən çox işləyən təbəqədir. Azərbaycanda minlərlə insan gündəlik fəhləlik etmək, iki işdə birdən çalışmaq, iş üçün xaricə miqrasiya etmək, qeyri-rəsmi sektorda işləmək məcburiyyətində qalır ki, ailəsini dolandıra bilsin. Ümumiyyətlə bu tip məsuliyyətsiz çıxışların başqa bir səbəbi də, müəyyən dairələrə yaxşı görünmək istəyidir".

V.Əhmədova qeyd etdi ki, artıq demoqrafik vəziyyətlə bağlı narahatlığa ciddi əsas var: "Digər tərəfdən sual yaranır, Azərbaycandakı mövcud demoqrafik vəziyyət hökuməti nə dərəcədə narahat edir və ya narahat edirmi? Əgər narahat etmirsə də, məncə artıq narahatlıq üçün əsas var. 2011-ci ildə Azərbaycanda 176 min doğum qeydə alınmışdısa, 2024-cü ildə bu rəqəm təxminən 102 minə düşüb. Yəni, 13 ildə təxminən 74 min azalma baş verib. Bu, təxminən 42%-lik azalma deməkdir. 2026-cı ilin əvvəlində isə təbii artım əvvəlki illə müqayisədə təxminən 48.5% azalıb. Bu artıq demoqrafik siqnal səviyyəsinə yaxın göstəricidir. Bu tendensiya uzunmüddətli perspektivdə əmək bazarı, pensiya sistemi və hərbi resurs baxımından ciddi riskdir. Zamanla əhali strukturunda yaşlıların payı artacaq. Beləcə, gələcəkdə əmək bazarına daxil olanlar da azalmış olacaq. Nəticədə, dövlət bir işləyənə daha çox pensiyaçı saxlamalı olacaq. Belə olan halda, pensiya fondları çətinlik çəkəcək, vergi yükü və büdcə kəsiri riski artacaq. Bu isə, potensial ÜDM artımının və iqtisadi dinamikanın zəifləməsi deməkdir. Dünyanın inkişaf etmiş ölkələrinin çoxunda ailələrə uşaqpulu, vergi güzəşti, pulsuz bağça və ya təhsil imkanları, sosial mənzil proqramları və s. formalarda dəstək verilir. Ölkəmizdə uşaqpulunun hansı istiqamətdə verilə biləcəyi ilə bağlı isə dəfələrlə təkliflərimiz olub".

Altı illik fasilədən sonra Azərbaycan və Gürcüstan arasında gündəlik sərnişin dəmir yolu əlaqəsinin yenidən bərpası regionda nəqliyyat əlaqələri baxımından mühüm hadisə kimi dəyərləndirilir.

Bu gündən etibarən Bakı–Tbilisi-Bakı istiqamətində sərnişin qatarlarının hər gün hərəkət etməsi iki ölkə arasında insanların səfərlərinin və iqtisadi əlaqələrin daha da canlanmasına şərait yaradır. Lakin bu müsbət addım fonunda Azərbaycanda quru sərhədlərin hələ də bağlı qalması ictimai müzakirələrdə ciddi suallar doğurmaqda davam edir.

Bir tərəfdən beynəlxalq dəmir yolu sərnişin daşımalarının bərpası həyata keçirilir, digər tərəfdən isə quru sərhədlərin qapalı saxlanılması vətəndaşların sərbəst hərəkət imkanlarını məhdudlaşdıran ziddiyyətli vəziyyət yaradır. Sərhədlərin mərhələli şəkildə açılması ilə bağlı gözləntilər artdıqca, bu məhdudiyyətlərin nə vaxt və hansı mexanizmlə aradan qaldırılacağı məsələsi də daha çox diqqət mərkəzinə gəlir.

Quru sərhədlərin nə zaman açılması ehtimalı var? Bu proses mərhələli şəkildə necə aparıla bilər?

Mövzu ilə bağlı “Cebheinfo.az”-a açıqlamasında iqtisadçı-ekspert Natiq Cəfərli bildirib ki, quru sərhədlərin mərhələli şəkildə açılması həm iqtisadi, həm də sosial baxımdan vacib hesab olunur: “Məntiqə görə, dəmir yolunun açılmasından sonra quru sərhədlər də mərhələli şəkildə açılmalıdır.

Ümumiyyətlə, quru sərhədlərlə bağlı problem həllini tapmalıdır. Bu, ölkənin imici baxımından yaxşı görünmür, həmçinin turizmin inkişafına və investisiyalara mane olur. Xarici investorlar da düşünür ki, niyə quru sərhədlər bağlıdır? Mənə elə gəlir ki, bu ilin sonuna qədər bütün bu problemlər həllini tapa bilər.

İlkin mərhələdə mümkündür ki, qatardan sonra avtobus reysləri də açılsın. Ondan sonra isə piyada və avtomobillə keçidlər əvvəlki qaydada, yəni 2019-cu ildə tətbiq olunan qaydalar əsasında bərpa olunsun və bütün sərhədlər açılsın. Çox güman ki, proses də bu şəkildə gedəcək”.O qeyd edib ki, hazırda müəyyən təhlükəsizliklə bağlı narahatlıqlar var:

“Amma Azərbaycan dövləti kifayət qədər güclüdür və təhlükəsizliklə bağlı bütün problemləri həll edə bilər”.

Altı illik fasilədən sonra Azərbaycan və Gürcüstan arasında gündəlik sərnişin dəmir yolu əlaqəsinin yenidən bərpası regionda nəqliyyat əlaqələri baxımından mühüm hadisə kimi dəyərləndirilir.

Bu gündən etibarən Bakı–Tbilisi-Bakı istiqamətində sərnişin qatarlarının hər gün hərəkət etməsi iki ölkə arasında insanların səfərlərinin və iqtisadi əlaqələrin daha da canlanmasına şərait yaradır. Lakin bu müsbət addım fonunda Azərbaycanda quru sərhədlərin hələ də bağlı qalması ictimai müzakirələrdə ciddi suallar doğurmaqda davam edir.

Bir tərəfdən beynəlxalq dəmir yolu sərnişin daşımalarının bərpası həyata keçirilir, digər tərəfdən isə quru sərhədlərin qapalı saxlanılması vətəndaşların sərbəst hərəkət imkanlarını məhdudlaşdıran ziddiyyətli vəziyyət yaradır. Sərhədlərin mərhələli şəkildə açılması ilə bağlı gözləntilər artdıqca, bu məhdudiyyətlərin nə vaxt və hansı mexanizmlə aradan qaldırılacağı məsələsi də daha çox diqqət mərkəzinə gəlir.

Quru sərhədlərin nə zaman açılması ehtimalı var? Bu proses mərhələli şəkildə necə aparıla bilər?

Mövzu ilə bağlı “Cebheinfo.az”-a açıqlamasında iqtisadçı-ekspert Natiq Cəfərli bildirib ki, quru sərhədlərin mərhələli şəkildə açılması həm iqtisadi, həm də sosial baxımdan vacib hesab olunur: “Məntiqə görə, dəmir yolunun açılmasından sonra quru sərhədlər də mərhələli şəkildə açılmalıdır.

Ümumiyyətlə, quru sərhədlərlə bağlı problem həllini tapmalıdır. Bu, ölkənin imici baxımından yaxşı görünmür, həmçinin turizmin inkişafına və investisiyalara mane olur. Xarici investorlar da düşünür ki, niyə quru sərhədlər bağlıdır? Mənə elə gəlir ki, bu ilin sonuna qədər bütün bu problemlər həllini tapa bilər.

İlkin mərhələdə mümkündür ki, qatardan sonra avtobus reysləri də açılsın. Ondan sonra isə piyada və avtomobillə keçidlər əvvəlki qaydada, yəni 2019-cu ildə tətbiq olunan qaydalar əsasında bərpa olunsun və bütün sərhədlər açılsın. Çox güman ki, proses də bu şəkildə gedəcək”.O qeyd edib ki, hazırda müəyyən təhlükəsizliklə bağlı narahatlıqlar var:

“Amma Azərbaycan dövləti kifayət qədər güclüdür və təhlükəsizliklə bağlı bütün problemləri həll edə bilər”.

Türkiyənin ana müxalifət partiyası olan Cümhuriyyət Xalq Partiyasında (CHP) baş verən son hadisələr ölkə siyasətində yeni gərginlik mərhələsi yaradıb. Ankara Bölgə Ədliyyə Məhkəməsinin qərarı ilə partiyanın hazırkı sədri Özgür Özəlin vəzifədən uzaqlaşdırılması və keçmiş sədr Kamal Kılıçdaroğlunun yenidən rəhbərliyə qaytarılması CHP daxilində ciddi qarşıdurmaya səbəb olub. Partiya qərargahı ətrafında yaşanan gərginlik, polis müdaxiləsi, etiraz yürüşləri və tərəflər arasında qarşılıqlı ittihamlar Türkiyə ictimaiyyətində geniş rezonans doğurub. Baş verənlər təkcə CHP daxilində hakimiyyət uğrunda mübarizə kimi deyil, həm də Türkiyədə müxalifətin gələcəyi və siyasi balans baxımından mühüm proses kimi qiymətləndirilir.

AĞ Partiyanın sədri Tural Abbaslı “Sherg.az”a söyləyib ki, Türkiyədəki demokratiyanın, məhkəmə azadlığının, ədalətli məhkəmə prosesinin tərkib hissəsi kimi görür:

“CHP daxilində baş verən proseslər nədir? Bir CHP-linin başqa CHP-lilərdən şikayətinə baxılıb, məhkəmə qərar verib və iki ildən artıq əvvəl baş vermiş bir qurultayda saxtakarlıqlara görə həmin qurultayın qərarını ləğv edib. Qərara görə də köhnə rəhbərlik geri qayıdıb. Əslində istənilən siyasi hakimiyyət üçün belə bir qərarın verilməsi daha böyük problem yaradar. Məsələn, mən sizə əmin edirəm ki, bu qərarın verilməsi AK Partiyaya daha böyük problem yaradacaq, nəinki məhkəmə qurultayı qüvvədə saxlasaydı. Çünki məhkəmə qərar verdi, Özgür Özəl dedi ki, biz bunu saymırıq, çıxmırıq. Nəticədə ana müxalifət daxilində gərginlik yarandı, bütün dünya mediası bu xəbəri yaydı. Yəni dolayısı ilə AK Parti bu məsələdə daha çox itirir. Hansı ki, özünə aid olmayan bir məsələdir. Şikayət verənlər CHP-lilərdir, şikayət olunanlar CHP-lilərdir, baxılan məsələ CHP daxilindədir, gedən də CHP-lilərdir, gələn də CHP-lilərdir. Amma bunun neqativ təsirlərini AK Parti iqtidarı çəkir. Yəni burada bir daha sübut olunur ki, məhkəmələr ədalətlidir, məhkəmələr azaddır. Baxın, CHP-nin son qurultayından sonra müxtəlif konfranslarla bağlı ayrı-ayrı müraciətlər olmuşdu. Onların bəzilərinə rədd, bəzilərinə isə müsbət cavab verilib. Bu da o deməkdir ki, iqtidar məhkəmə prosesinə qarışmır və məhkəmələr özləri sərbəst şəkildə qərar verirlər. Bu, çox önəmlidir”.

Partiya sədri qeyd edib ki, ikinci məsələ dövlətin öz məhkəmə qərarlarına yanaşdığı hörmətdir:

“İndi siz sual verirsiniz ki, məsələn, polisin CHP binasına basqını. Əslində, bu basqın deyil. Məhkəmə tərəfindən rəsmi sədr kimi tanınan Kılıçdaroğlunun dövlət qurumlarına məhkəmə qərarının icrası ilə bağlı müraciətindən sonra bu addım atılıb. Kılıçdaroğlu müraciət edib ki, gəlin məhkəmə qərarını icra edin, məni öz kabinetimə, öz binama buraxmırlar. Dövlət də öz polisi və məhkəmə icraçıları vasitəsilə məhkəmə qərarını icra edib. Hətta dirəniş göstərənlər, polisin və məhkəmə icraçılarının qanuni qərarlarına müqavimət göstərənlər barədə cinayət işi açılması müzakirə olunur. Niyə? Çünki məhkəmə qərarını icra etmək həm iqtidarın, həm müxalifətin, həm də sadə vətəndaşın borcudur. Ona qarşı dirənmək olmaz. Yenə də burada şikayət tərəfi də CHP-dir, şikayət olunan tərəf də CHP-dir. Bu baxımdan, bunun özü də mənə görə demokratiyanın göstəricisidir”.

T.Abbaslının sözlərinə görə, CHP-nin gələcəyi necə olacaq, parçalanacaq, parçalanmayacaq -bunu zaman göstərəcək:

“Burada partiya daxilində rəqabət də var, demokratiya da var. Baxın, məsələn, məhkəmənin qərarından sonra demək olar ki, Özgür Özəlin bütün komandası vəzifəsiz qaldı və Kılıçdaroğlunun köhnə komandası hakimiyyətə gəldi. Möhür də onların əlindədir və istədikləri adamları çıxara, istədiklərini müxtəlif vəzifələrə təyin edə bilərlər. Amma CHP-nin deputatlarının əksəriyyəti, belə deyək, 130-140 deputatdan 80-ə yaxını Özgür Özəli dəstəklədiyini bəyan etdi və partiya rəhbərini yox, məhz Özgür Özəli Deputat Qrupunun rəhbəri seçdilər. Yəni əslində, bu gün CHP-nin əsas gücü olan parlament fraksiyasına Özgür Özəl rəhbərlik edəcək. Düşünürəm ki, bu proses bir az vaxt aparacaq. Kılıçdaroğlu mövqelərini möhkəmləndirməyə, sonra həmin deputatları razı salmağa çalışacaq. Təbii ki, Özgür Özəl də paralel olaraq parlamentdəki statusundan istifadə edərək, deputat qrupuna rəhbərlik etməklə CHP-nin rayon təşkilatlarının rəhbərləri ilə görüşəcək və hər kəs öz tərəfdarlarını artıraraq yeni reallıqlar yaratmağa çalışacaq. Hətta Özgür Özəl çalışacaq ki, tərəfdarlarını çoxaltsın və Kılıçdaroğlunu tez bir zamanda yeni qurultay keçirməyə məcbur etsin ki, özü yenidən partiyanın başına keçsin. Kılıçdaroğlu isə çalışacaq ki, yeni qurultay məsələsi uzansın, ən azı bir-iki il davam etsin və həmin müddətdə Özgür Özəlin dayaqlarını zəiflədərək növbəti qurultaya daha güclü və ya alternativsiz namizəd kimi çıxsın. Yəni bu bir mənada partiya böhranıdır, müəyyən qədər Türkiyə daxilində siyasi böhran da sayıla bilər. Amma hər halda bunun özünün mövcudluğu belə demokratiya nümunəsidir. Mən bunu müsbət hal kimi qarşılayıram. Çünki yenə deyirəm, bu o deməkdir ki, istər müxalifətdə, istər iqtidarda hər kəs sözünü deyə , mövqeyi uğrunda mübarizə apara bilir və bunun üçün platforma var. Hər nə olur-olsun, Türkiyəmizə xeyirli-uğurlu olsun. Əsas olan budur”.

Türkiyənin ana müxalifət partiyası olan Cümhuriyyət Xalq Partiyasında (CHP) baş verən son hadisələr ölkə siyasətində yeni gərginlik mərhələsi yaradıb. Ankara Bölgə Ədliyyə Məhkəməsinin qərarı ilə partiyanın hazırkı sədri Özgür Özəlin vəzifədən uzaqlaşdırılması və keçmiş sədr Kamal Kılıçdaroğlunun yenidən rəhbərliyə qaytarılması CHP daxilində ciddi qarşıdurmaya səbəb olub. Partiya qərargahı ətrafında yaşanan gərginlik, polis müdaxiləsi, etiraz yürüşləri və tərəflər arasında qarşılıqlı ittihamlar Türkiyə ictimaiyyətində geniş rezonans doğurub. Baş verənlər təkcə CHP daxilində hakimiyyət uğrunda mübarizə kimi deyil, həm də Türkiyədə müxalifətin gələcəyi və siyasi balans baxımından mühüm proses kimi qiymətləndirilir.

AĞ Partiyanın sədri Tural Abbaslı “Sherg.az”a söyləyib ki, Türkiyədəki demokratiyanın, məhkəmə azadlığının, ədalətli məhkəmə prosesinin tərkib hissəsi kimi görür:

“CHP daxilində baş verən proseslər nədir? Bir CHP-linin başqa CHP-lilərdən şikayətinə baxılıb, məhkəmə qərar verib və iki ildən artıq əvvəl baş vermiş bir qurultayda saxtakarlıqlara görə həmin qurultayın qərarını ləğv edib. Qərara görə də köhnə rəhbərlik geri qayıdıb. Əslində istənilən siyasi hakimiyyət üçün belə bir qərarın verilməsi daha böyük problem yaradar. Məsələn, mən sizə əmin edirəm ki, bu qərarın verilməsi AK Partiyaya daha böyük problem yaradacaq, nəinki məhkəmə qurultayı qüvvədə saxlasaydı. Çünki məhkəmə qərar verdi, Özgür Özəl dedi ki, biz bunu saymırıq, çıxmırıq. Nəticədə ana müxalifət daxilində gərginlik yarandı, bütün dünya mediası bu xəbəri yaydı. Yəni dolayısı ilə AK Parti bu məsələdə daha çox itirir. Hansı ki, özünə aid olmayan bir məsələdir. Şikayət verənlər CHP-lilərdir, şikayət olunanlar CHP-lilərdir, baxılan məsələ CHP daxilindədir, gedən də CHP-lilərdir, gələn də CHP-lilərdir. Amma bunun neqativ təsirlərini AK Parti iqtidarı çəkir. Yəni burada bir daha sübut olunur ki, məhkəmələr ədalətlidir, məhkəmələr azaddır. Baxın, CHP-nin son qurultayından sonra müxtəlif konfranslarla bağlı ayrı-ayrı müraciətlər olmuşdu. Onların bəzilərinə rədd, bəzilərinə isə müsbət cavab verilib. Bu da o deməkdir ki, iqtidar məhkəmə prosesinə qarışmır və məhkəmələr özləri sərbəst şəkildə qərar verirlər. Bu, çox önəmlidir”.

Partiya sədri qeyd edib ki, ikinci məsələ dövlətin öz məhkəmə qərarlarına yanaşdığı hörmətdir:

“İndi siz sual verirsiniz ki, məsələn, polisin CHP binasına basqını. Əslində, bu basqın deyil. Məhkəmə tərəfindən rəsmi sədr kimi tanınan Kılıçdaroğlunun dövlət qurumlarına məhkəmə qərarının icrası ilə bağlı müraciətindən sonra bu addım atılıb. Kılıçdaroğlu müraciət edib ki, gəlin məhkəmə qərarını icra edin, məni öz kabinetimə, öz binama buraxmırlar. Dövlət də öz polisi və məhkəmə icraçıları vasitəsilə məhkəmə qərarını icra edib. Hətta dirəniş göstərənlər, polisin və məhkəmə icraçılarının qanuni qərarlarına müqavimət göstərənlər barədə cinayət işi açılması müzakirə olunur. Niyə? Çünki məhkəmə qərarını icra etmək həm iqtidarın, həm müxalifətin, həm də sadə vətəndaşın borcudur. Ona qarşı dirənmək olmaz. Yenə də burada şikayət tərəfi də CHP-dir, şikayət olunan tərəf də CHP-dir. Bu baxımdan, bunun özü də mənə görə demokratiyanın göstəricisidir”.

T.Abbaslının sözlərinə görə, CHP-nin gələcəyi necə olacaq, parçalanacaq, parçalanmayacaq -bunu zaman göstərəcək:

“Burada partiya daxilində rəqabət də var, demokratiya da var. Baxın, məsələn, məhkəmənin qərarından sonra demək olar ki, Özgür Özəlin bütün komandası vəzifəsiz qaldı və Kılıçdaroğlunun köhnə komandası hakimiyyətə gəldi. Möhür də onların əlindədir və istədikləri adamları çıxara, istədiklərini müxtəlif vəzifələrə təyin edə bilərlər. Amma CHP-nin deputatlarının əksəriyyəti, belə deyək, 130-140 deputatdan 80-ə yaxını Özgür Özəli dəstəklədiyini bəyan etdi və partiya rəhbərini yox, məhz Özgür Özəli Deputat Qrupunun rəhbəri seçdilər. Yəni əslində, bu gün CHP-nin əsas gücü olan parlament fraksiyasına Özgür Özəl rəhbərlik edəcək. Düşünürəm ki, bu proses bir az vaxt aparacaq. Kılıçdaroğlu mövqelərini möhkəmləndirməyə, sonra həmin deputatları razı salmağa çalışacaq. Təbii ki, Özgür Özəl də paralel olaraq parlamentdəki statusundan istifadə edərək, deputat qrupuna rəhbərlik etməklə CHP-nin rayon təşkilatlarının rəhbərləri ilə görüşəcək və hər kəs öz tərəfdarlarını artıraraq yeni reallıqlar yaratmağa çalışacaq. Hətta Özgür Özəl çalışacaq ki, tərəfdarlarını çoxaltsın və Kılıçdaroğlunu tez bir zamanda yeni qurultay keçirməyə məcbur etsin ki, özü yenidən partiyanın başına keçsin. Kılıçdaroğlu isə çalışacaq ki, yeni qurultay məsələsi uzansın, ən azı bir-iki il davam etsin və həmin müddətdə Özgür Özəlin dayaqlarını zəiflədərək növbəti qurultaya daha güclü və ya alternativsiz namizəd kimi çıxsın. Yəni bu bir mənada partiya böhranıdır, müəyyən qədər Türkiyə daxilində siyasi böhran da sayıla bilər. Amma hər halda bunun özünün mövcudluğu belə demokratiya nümunəsidir. Mən bunu müsbət hal kimi qarşılayıram. Çünki yenə deyirəm, bu o deməkdir ki, istər müxalifətdə, istər iqtidarda hər kəs sözünü deyə , mövqeyi uğrunda mübarizə apara bilir və bunun üçün platforma var. Hər nə olur-olsun, Türkiyəmizə xeyirli-uğurlu olsun. Əsas olan budur”.

İranın ali rəhbərinin beynəlxalq məsələlər üzrə müşaviri Əli Əkbər Vilayəti “X” hesabında Zəngəzur dəhlizi ilə bağlı absurd açıqlama verib. “Zəngəzur dəhlizi ilə bağlı xəritəni Vaşinqton yox, Tehran müəyyən edir”, - deyə o bildirib.

İranlı siyasətçinin açıqlamasına münasibət bildirən Milli Məclisin deputatı Hikmət Babaoğlu Redaktor.az-a dedi ki, Vilayəti İranın xarici işlər naziri olub və diplomatiyanın, diplomatik leksikonun incəliklərinə yaxşı bələddir:

"Zəngəzur dəhlizi ilə bağlı bu gün baş verən və baş verməli olan proseslərin təhrif olunaraq yenidən gündəmə gətirilməsi mənə görə peşəkar diplomat və siyasətçi üçün ciddi qüsurdur. Əgər Əli Əkbər Vilayəti həqiqətən vətənpərvərdirsə, qoy əvvəlcə Hörmüz körfəzindən danışsın, İranın gələcəyi ilə bağlı fikirlərini açıqlasın. İranda əhalinin gündən-günə ağırlaşan sosial vəziyyətindən, maliyyə sistemindəki problemlərdən danışsın. Məncə, ilk növbədə bu məsələlər və körfəz ölkələri ilə münasibətlərdəki problemlər həll olunmalıdır. Yalnız bundan sonra Zəngəzur məsələsinə münasibət bildirmək daha məntiqli olar".

Millət vəkilinin fikrincə, burada söhbət müəyyən mənada “psixodiplomatiya”dan gedir və bu yanaşma İran diplomatiyasına, xarici siyasətinə zərbə vurur:

"Bu, qonşularla münasibətləri gərginləşdirmək cəhdidir və İranda yaşayan milyonlarla azərbaycanlı belə açıqlamaları Əli Əkbər Vilayətiyə bağışlamayacaq. Gün gələcək, bu açıqlamaların hansı məqsədlə verildiyi barədə suallar ona və onun kimi danışan siyasətçilərə ünvanlanacaq. Nəticə etibarilə, Zəngəzur dəhlizinin açılması İranda yaşayan milyonlarla insanın rifahına da xidmət edir. Eyni zamanda Araz dəhlizinin açılması da İranda yaşayan azərbaycanlıların və ümumilikdə İran vətəndaşlarının maraqlarına cavab verir. Əgər bu dəhlizlərdən biri reallaşmayacaqsa, digərinin də həyata keçməsi çətin olacaq. Ona görə də Əli Əkbər Vilayəti dediklərini daha diqqətlə ölçüb-biçərək səsləndirsə, daha düzgün olar. Görünür, o, müəyyən fars radikal şovinist və imperialist dairələrinin maraqlarına uyğun açıqlamalar verir ki, bu da İran xalqlarının ümumi mənafelərinə ziddir".

İranın ali rəhbərinin beynəlxalq məsələlər üzrə müşaviri Əli Əkbər Vilayəti “X” hesabında Zəngəzur dəhlizi ilə bağlı absurd açıqlama verib. “Zəngəzur dəhlizi ilə bağlı xəritəni Vaşinqton yox, Tehran müəyyən edir”, - deyə o bildirib.

İranlı siyasətçinin açıqlamasına münasibət bildirən Milli Məclisin deputatı Hikmət Babaoğlu Redaktor.az-a dedi ki, Vilayəti İranın xarici işlər naziri olub və diplomatiyanın, diplomatik leksikonun incəliklərinə yaxşı bələddir:

"Zəngəzur dəhlizi ilə bağlı bu gün baş verən və baş verməli olan proseslərin təhrif olunaraq yenidən gündəmə gətirilməsi mənə görə peşəkar diplomat və siyasətçi üçün ciddi qüsurdur. Əgər Əli Əkbər Vilayəti həqiqətən vətənpərvərdirsə, qoy əvvəlcə Hörmüz körfəzindən danışsın, İranın gələcəyi ilə bağlı fikirlərini açıqlasın. İranda əhalinin gündən-günə ağırlaşan sosial vəziyyətindən, maliyyə sistemindəki problemlərdən danışsın. Məncə, ilk növbədə bu məsələlər və körfəz ölkələri ilə münasibətlərdəki problemlər həll olunmalıdır. Yalnız bundan sonra Zəngəzur məsələsinə münasibət bildirmək daha məntiqli olar".

Millət vəkilinin fikrincə, burada söhbət müəyyən mənada “psixodiplomatiya”dan gedir və bu yanaşma İran diplomatiyasına, xarici siyasətinə zərbə vurur:

"Bu, qonşularla münasibətləri gərginləşdirmək cəhdidir və İranda yaşayan milyonlarla azərbaycanlı belə açıqlamaları Əli Əkbər Vilayətiyə bağışlamayacaq. Gün gələcək, bu açıqlamaların hansı məqsədlə verildiyi barədə suallar ona və onun kimi danışan siyasətçilərə ünvanlanacaq. Nəticə etibarilə, Zəngəzur dəhlizinin açılması İranda yaşayan milyonlarla insanın rifahına da xidmət edir. Eyni zamanda Araz dəhlizinin açılması da İranda yaşayan azərbaycanlıların və ümumilikdə İran vətəndaşlarının maraqlarına cavab verir. Əgər bu dəhlizlərdən biri reallaşmayacaqsa, digərinin də həyata keçməsi çətin olacaq. Ona görə də Əli Əkbər Vilayəti dediklərini daha diqqətlə ölçüb-biçərək səsləndirsə, daha düzgün olar. Görünür, o, müəyyən fars radikal şovinist və imperialist dairələrinin maraqlarına uyğun açıqlamalar verir ki, bu da İran xalqlarının ümumi mənafelərinə ziddir".

"Qanunsuz tikililərə sadə amnistiya tətbiqi müəyyən dövrdə sosial problemlərin həllinə kömək edə bilər, lakin uzunmüddətli perspektivdə yeni qanunsuz tikintiləri təşviq etməklə əlavə risklər yarada bilər".

Bu fikirlər Ümümdünya Şəhərsalma Forumunun 13-cü sessiyası (WUF13) çərçivəsində keçirilən "Qeyri-rəsmi yaşayış məntəqələrinin və gecəqonduların transformasiyası: dünya üçün mənzil təminatı" adlı dialoq sessiyasında səsləndirilib.

Qeyd edilib ki, müvafiq addımlar çoxmənzilli yaşayış binalarının qeydiyyatı və şəhərsalma standartlarına minimum səviyyədə cavab verən bəzi qeyri-rəsmi yaşayış məntəqələri üçün müəyyən amnistiya mexanizmlərinin tətbiqini əhatə edib. Bildirilib ki, təcrübəyə əsasən leqallaşdırma məsələsinə çox ehtiyatla yanaşmaq lazımdır:

"Çünki qanunsuz tikililərə sadə amnistiya tətbiqi müəyyən dövrdə sosial problemlərin həllinə kömək edə bilər, lakin uzunmüddətli perspektivdə yeni qanunsuz tikintiləri təşviq etməklə əlavə risklər yarada bilər. Bu isə kənd təsərrüfatı torpaqlarına, meşə sahələrinə, su ehtiyatlarına və mühüm infrastruktur zonalarına təzyiqin artmasına səbəb ola bilər".

Qeyd edək ki, ölkədə təxminən 800 minə yaxın sənədsiz evlər var. Həmin evlərin sənədləşdirilməsi ilə bağlı son illər fikirlər səslənsə də, hələlik bu addım tam reallaşmayıb. Amnistiyanın tətbiq olunmaması çox sayda evin sənədsiz qalması deməkdir.

Bu baxımdan amnistiyanı qərar qəbul edildikdən sonra tikilən evlərə deyil, ancaq indiyədək tikilmiş evlərə tətbiq etmək olarmı?

Məsələ ilə bağlı iqtisadçı-ekspert Natiq Cəfərli "Cebheinfo.az"-a bildirib ki, əslində amnistiyanın məntiqi olaraq istənilən sahə üzrə verilməsi, məhz problemin həllini tapması və ondan sonra çox sərt nəzarət sistemi həyata keçirilməsindən ibarətdir:

"Belə ki, bundan sonra qeyri-qanuni tikililərlə bağlı addım atan istənilən şəxsin maddi baxımdan cəzalanması, ona icazə verənlərin isə hüquqi cəzalandırılması prosesi həyata keçirilir. Bununla da məsələ həllini tapır.

Müxtəlif ölkələrdə, məsələn, İstanbulda da "varoş"larla (gecəqondular) bağlı belə bir qanun qəbul olunmuşdu. Əgər bizim ölkədə amnistiya veriləcəksə, bu lazımdır və labüddür, yüz minlərlə tikililər var ki, bu amnistiyadan yararlanmalıdır.

İnsanlar öz əmlakını leqallaşdırmalıdır ki, bu problem öz həllini tapsın. Yəni bu addım atılır, amnistiya sənədləşməsi üçün bir il vaxt verilir. Həmin vaxt tamam olduqdan sonrakı dövrdə isə istənilən tikiliyə icazə verən və yaxud həyata keçiiənlər çox sərt şəkildə cəzalandırılır. Yəni bunun məntiqi, mexanizmi bundan ibarət olmalıdır".

"Qanunsuz tikililərə sadə amnistiya tətbiqi müəyyən dövrdə sosial problemlərin həllinə kömək edə bilər, lakin uzunmüddətli perspektivdə yeni qanunsuz tikintiləri təşviq etməklə əlavə risklər yarada bilər".

Bu fikirlər Ümümdünya Şəhərsalma Forumunun 13-cü sessiyası (WUF13) çərçivəsində keçirilən "Qeyri-rəsmi yaşayış məntəqələrinin və gecəqonduların transformasiyası: dünya üçün mənzil təminatı" adlı dialoq sessiyasında səsləndirilib.

Qeyd edilib ki, müvafiq addımlar çoxmənzilli yaşayış binalarının qeydiyyatı və şəhərsalma standartlarına minimum səviyyədə cavab verən bəzi qeyri-rəsmi yaşayış məntəqələri üçün müəyyən amnistiya mexanizmlərinin tətbiqini əhatə edib. Bildirilib ki, təcrübəyə əsasən leqallaşdırma məsələsinə çox ehtiyatla yanaşmaq lazımdır:

"Çünki qanunsuz tikililərə sadə amnistiya tətbiqi müəyyən dövrdə sosial problemlərin həllinə kömək edə bilər, lakin uzunmüddətli perspektivdə yeni qanunsuz tikintiləri təşviq etməklə əlavə risklər yarada bilər. Bu isə kənd təsərrüfatı torpaqlarına, meşə sahələrinə, su ehtiyatlarına və mühüm infrastruktur zonalarına təzyiqin artmasına səbəb ola bilər".

Qeyd edək ki, ölkədə təxminən 800 minə yaxın sənədsiz evlər var. Həmin evlərin sənədləşdirilməsi ilə bağlı son illər fikirlər səslənsə də, hələlik bu addım tam reallaşmayıb. Amnistiyanın tətbiq olunmaması çox sayda evin sənədsiz qalması deməkdir.

Bu baxımdan amnistiyanı qərar qəbul edildikdən sonra tikilən evlərə deyil, ancaq indiyədək tikilmiş evlərə tətbiq etmək olarmı?

Məsələ ilə bağlı iqtisadçı-ekspert Natiq Cəfərli "Cebheinfo.az"-a bildirib ki, əslində amnistiyanın məntiqi olaraq istənilən sahə üzrə verilməsi, məhz problemin həllini tapması və ondan sonra çox sərt nəzarət sistemi həyata keçirilməsindən ibarətdir:

"Belə ki, bundan sonra qeyri-qanuni tikililərlə bağlı addım atan istənilən şəxsin maddi baxımdan cəzalanması, ona icazə verənlərin isə hüquqi cəzalandırılması prosesi həyata keçirilir. Bununla da məsələ həllini tapır.

Müxtəlif ölkələrdə, məsələn, İstanbulda da "varoş"larla (gecəqondular) bağlı belə bir qanun qəbul olunmuşdu. Əgər bizim ölkədə amnistiya veriləcəksə, bu lazımdır və labüddür, yüz minlərlə tikililər var ki, bu amnistiyadan yararlanmalıdır.

İnsanlar öz əmlakını leqallaşdırmalıdır ki, bu problem öz həllini tapsın. Yəni bu addım atılır, amnistiya sənədləşməsi üçün bir il vaxt verilir. Həmin vaxt tamam olduqdan sonrakı dövrdə isə istənilən tikiliyə icazə verən və yaxud həyata keçiiənlər çox sərt şəkildə cəzalandırılır. Yəni bunun məntiqi, mexanizmi bundan ibarət olmalıdır".